Қан туысынан жан туысы артық.
«Қан туысынан жан туысы артық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қан туыс — туған-туыс, бір атаның ұрпағы; жан туыс — көңілі, ойы, мұраты бір адам. Мақал жүрегі жақын адамның қадірі қандас туыстан да артық болатынын айтады. Туыстық туу арқылы беріледі, оны таңдай алмайсың; ал жан туысты адам өзі тауып, жылдар бойы сенім арқылы табысады. Қиын күнде жаныңды түсінетін дос кейде бауырыңнан да жақын болады. Мақал қан туыстықты жоққа шығармайды, бірақ адамгершілік пен рухани жақындықты одан жоғары қояды.
Образдар мен теңеулер
Мақал «қан» мен «жан» сөздерінің қарсылығына құрылған. Қан — тектің, тұқымның белгісі: «қандас», «қан туыс» деген сөздер содан. Жан — адамның ішкі әлемі, көңілі, рухы. Екі сөз бір ғана дыбыспен ажырайды, бірақ мағынасы екі түрлі: бірі денеге, бірі жүрекке қатысты. Қазақ дүниетанымында туыстыққа үлкен мән берілген, сондықтан бір нәрсені туыстан артық деп айту — ең жоғары баға. «Артық» сөзі мұнда «жақсырақ, қымбатырақ» мағынасында.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туысы болмаса да, бауырдай қамқор болған досқа, көршіге, ұстазға алғыс айтқанда қолданылады. Кейде туыстарынан көмек көрмей, бөгде адамнан қолдау тапқан кісі осылай айтады. Сарыны — ризашылық, кейде туыстарға деген жасырын өкпе. Туыстар жиналған жерде олардың көзінше айтсаңыз, оларды кемсіткендей естілуі мүмкін. Мысалы: «Жиырма жыл бірге мал баққан серігім маған бауырдан артық, қан туысынан жан туысы артық деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Жетім өскен жігіттің тойында оны бала кезінен қамқорлыққа алған көрші ағай төрде отырды; той иесі ағайды мақалмен құрметтеп таныстырды.
— Ауруханада жатқан кемпірге туыстары емес, бірге оқыған құрбысы күнде келіп тұрды; кемпір оны құшақтап: «Қан туысынан жан туысы артық», — деді.