Қара қайыспен соққан түйенің дағы кетпес.
«Қара қайыспен соққан түйенің дағы кетпес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Түйені қара қайыспен, яғни қалың теріден тілінген қатты таспамен ұрса, терісінде із қалады, ол жыл өтсе де жазылмайды. Мақал осы суретпен адамға айтылған ауыр сөз, көрсетілген қорлық не жасалған зорлық та жүректен оңай кетпейтінін аңғартады. Дене жарасы жазылар, бірақ намысқа тиген соққының дағы ұзақ сақталады. Кейде мақал қаталдықпен тәрбиелеудің салдарын да еске салады: ұрып-соғып үйреткен адам кешірсе де, ұмытпайды.
Образдар мен теңеулер
Қайыс — илеп өңдеген терінің берік таспасы; одан қамшы өрілген, жүген тігілген, жүк буылған. «Қара қайыс» — боялмаған, қатты, ауыр таспа, онымен тиген соққы терең із қалдырады. Түйе — шыдамды, көп жүк көтеретін, бірақ халық түсінігінде кекшіл жануар: «түйе кегін ұмытпайды» деп айтатыны сондықтан. Образ екі жақты: соққының ізі теріде де, жануардың есінде де қалады. «Дақ» сөзі денедегі таңбаны да, көңілге түскен көлеңкені де білдіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне ескерту ретінде айтады: ашуы қысқа адамға «тоқта, сөзің дақ болып қалады» дегенді жеткізу үшін. Үлкендер баласына қатты қол көтеретін әкеге, не қызметкерін жұрт алдында қорлаған басшыға осылай дейді. Кейде өкпесі тарқамай жүрген адамның күйін түсіндіру үшін де айтылады. Мысалы: «Ол сенің сөзіңді әлі ұмытқан жоқ. Қара қайыспен соққан түйенің дағы кетпес». Әзіл-қалжың үстінде айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда көрші шал ашуланып ұлын жұрт алдында сөккенде, құрдасы оны оңаша шақырып, бала ол сөзді ұмытпайтынын ескертеді.
— Мектеп директоры мұғалімді ұжым алдында масқаралаған соң, ардагер ұстаз оған кешірім сұрауға кеңес береді.
— Ағайынды екеуі жылдар бойы сөйлеспей жүр; анасы оның себебін бір тойда айтылған ауыр сөзден көреді.