«Қадірлі кісі қартаймайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Елге сыйлы, қадірі бар адамның жасы ұлғайғанымен, ол жұрт көзінде қартаймайды: оның сөзі тыңдалады, ақылы сұралады, орны төрде болады. Мақал дененің қартаюын жоққа шығармайды, ол адамның ел ішіндегі орнын айтады. Қадірсіз кісі жасы жетпей-ақ ескіріп, ешкімге керек болмай қалады, ал қадірлі кісі сексенде де ел ісіне араласады. Кейде мақал қадірлі адамның көңілі сергек, ойы жас болып қалады деген мағынада да айтылады.
Образдар мен теңеулер
Қадір — араб тілінен енген сөз, бағалану, сый-құрмет деген мағынаны береді: «қадірін білу», «қадірі кету». Қазақ қоғамында ақсақалдың қадірі ерекше болған: ол дау шешіп, бата беріп, жолға шығарда кеңес айтқан. Мақалдағы қайшылық назар аудартады: адам табиғатынан міндетті түрде қартаяды, ал мақал «қартаймайды» деп кесіп айтады. Осы парадокс тыңдаушыны тоқтатып, қартаюдың жастан басқа да мағынасы барына ойландырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қарттарды құрметтегенде, мерейтойда, үлкен кісінің ақылын сұраған сәтте айтады. Мақтау мен ризашылық интонациясы басым. Кейде жастарға ескерту ретінде келеді: қадірді жас емес, іс жасайды. Өзін мақтау үшін айтса, күлкілі көрінеді. Мысалы, атасының сексен жылдық тойында немересі: «Ауылдың бар шаруасы әлі сізге келеді. Қадірлі кісі қартаймайды деген рас екен».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиналысында ұзақ жыл мұғалім болған қарт сөз алғанда, бүкіл зал тым-тырыс тыңдайды.
— Отбасында тоқсанға келген әжеден немерелері қыз ұзатар алдында ақыл-кеңес сұрап келеді.
— Мерейтойда бұрынғы шәкірттері жетпістегі бапкерін құттықтап, оның ақылымен әлі де жаттығатынын айтады.