Қағазға тіл бітірген - қалам,
Жансызға жан бітірген - адам.
«Қағазға тіл бітірген - қалам, Жансызға жан бітірген - адам.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қағаз өздігінен ештеңе айтпайды, оған сөз жазылғанда ғана ол «сөйлей» бастайды, ал оны сөйлететін — қалам. Сол сияқты жансыз тас, ағаш, темір, жер адамның қолы тигенде жанданады: үйге, құралға, бау-бақшаға айналады. Мақал адамның жасампаз күшін мадақтайды: дүниеге мән беретін, өлі затқа тірлік дарытатын — адамның ақылы мен еңбегі. Қаламның ісі бір ғана мысал ретінде алынып, жалпы адамзатқа тән қабілетке ұласады.
Образдар мен теңеулер
Қалам — ертеде қамыстан, кейін құс қауырсынынан жасалған жазу құралы, оқу мен білімнің белгісі. Мақал екі жолды бір өлшеммен құрады: «...-ға ... бітірген — ...». Бірінші жолда нақты зат (қағаз, қалам), екіншісінде жалпылама ұғым (жансыз, адам). Осылай кішкене суреттен үлкен ойға көшеді. «Тіл бітіру» мен «жан бітіру» — қатар тұрған тіркестер: біріншісі сөйлету, екіншісі тірілту. Қалам мен адамның ұйқасы ойды бекітеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Шығармашылық, еңбек, білім туралы сөз болғанда айтылады: жазушыны, шеберді, өнер адамын мақтағанда, оқушыларды жазуға, қолөнерге баулығанда. Үні — мадақ, шабыттандыру. Мысалы, мұғалім шығарма жазуға кірісер алдында балаларға: «Қағазға тіл бітірген — қалам, жансызға жан бітірген — адам. Енді бос парақты сөйлетейік», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ағаш шебері жай бөренеден ою-өрнекті сандық жасап шыққанда, оны көрген көршісі таңдана мақалды айтады.
— Ауыл кітапханасында жергілікті ақынның кітабын таныстыру кешінде кітапханашы кешті осы сөзбен ашады.
Jansyzǵa jan bitirgen - adam.