Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
222.8K
Қаралым
340
Орташа
Сұрыптау:
Жақсының сөзі жырмен тең.
Негізгі мағынасы Жақсы адамның айтқан сөзі өте әсерлі, мәнді әрі жүрекке жылы тиеді. Мұнда тура мағынада «жақсының…
Әдептілік белгісі - иіліп сәлем бергені.
Негізгі мағынасы Әдептілік адамның сыртқы мінезінен, әсіресе сәлем беруінен танылады. Бұл мақал тура мағынасында иіліп…
Сөзге сөз келгенде сөйлемесе,
Сөздің анасы өледі.
Сөздің анасы өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз тартысы, пікір алмасу, уәж айту орнында үндемей қалудың зиянын білдіреді. Тура мағынада…
Тұттаған сөзді қолдаған,
Мұхаммедке үмбет емес.
Мұхаммедке үмбет емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді жай ғана қайталап, оны сынамай қабылдай беретін адамды құптамайды. «Тұттаған сөз»…
Әзілдің алысқа бармағаны абзал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал орнымен айтылған әзілдің өзі жақсы болғанымен, оның шегі болуы керек екенін білдіреді. Әзіл…
Адам мен адамды сөзі мен көркі теңейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның шын бағасы тек сыртқы сұлулығымен емес, ең алдымен сөйлеген сөзімен, мінезімен…
Көп сөйлейді залым би,
Аз сөйлейді әділ би.
Аз сөйлейді әділ би.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: залым, яғни әділетсіз би көп сөйлейді, ал әділ би аз сөйлейді. Астарлы…
Шешен - көптің анасы.
Негізгі мағынасы «Шешен - көптің анасы» деген мақал сөзге ұста, ойы жүйрік, тілі орамды адам көпке пайдасын тигізеді…
Тіл - бұлбұл, сөз - бұлақ.
Негізгі мағынасы «Тіл — бұлбұл, сөз — бұлақ» деген мақал адам тілінің әсем де қуатты құрал екенін білдіреді. Тура…
Шеберді олақ үшін жаратқан,
Шешенді доғал үшін жаратқан.
Шешенді доғал үшін жаратқан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — шебер адам олақтың, яғни істі шала білетін кісінің қасында анық көрінеді…
Қатын өтірік айтпайды, қағыс естиді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әйел адам кейде шындықты ашық айтпай, жанама түрде жеткізуі мүмкін, сонда…
Жақсы аттың тісін ашпа,
Жақсы кісінің жасын сұрама.
Жақсы кісінің жасын сұрама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға орынсыз сұрақ қоймауды, артық әңгіме айтпауға үйретеді. Тура мағынасында аттың тісін…
Өсек сөз өгізді де өлтіреді.
Негізгі мағынасы Өсек сөздің зияны өте үлкен екенін білдіреді. Тура мағынасында ол – біреудің жайсыз, орынсыз сөзі тірі…
Сыбырлағанды Құдай естімей ме?
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді абайлап айту керек дегенді білдіреді. Тура мағынасында, сыбырлап айтқан сөзді де Құдай…
Көзі жаманның сөзі жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі ниеті мен мінезі оның сөзінен көрінетінін айтады. Көзі жаман дегені — көңілі…
Пышағыңды мұқалтпа,
Не кеспесті біліпсің?
Сырын білмей сыр айтпа,
Не деспесті біліпсің?
Не кеспесті біліпсің?
Сырын білмей сыр айтпа,
Не деспесті біліпсің?
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сөзге де, іске де абай болуға шақырады. Біріншісі — пышақты мұқалтпа дегені, өз…
Көзі көрместің көңілі сенбес.
Негізгі мағынасы Көзі көрмеген адам бір нәрсеге толық сенуі қиын деген ой айтылады. Мақалдың тура мағынасы — адамның өз…
Бастың көркі - жүз,
Жүздің көркі - көз;
Ауыздың көркі - тіл,
Тілдің көркі - сөз.
Жүздің көркі - көз;
Ауыздың көркі - тіл,
Тілдің көркі - сөз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам сұлулығының тек сыртқы келбетте емес, оның мәнді мүшелерінде, әсіресе сөзінде…
Ас атасы - нан,
Сөз атасы - абыз.
Сөз атасы - абыз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі үлкен құндылықты қатар қояды: ас пен сөз. «Ас атасы - нан» дегені — нанның тіршіліктегі…
Жақсы сөз айт, пайда табасың,
Жаман сөз айтпа, аман қаласың.
Жаман сөз айтпа, аман қаласың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің адам өміріне тікелей әсер ететінін білдіреді. Жақсы, сыпайы, орынды айтылған сөз…
«Сіз» деген - әдеп,
«Біз» деген - көмек.
«Біз» деген - көмек.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның тілінде, қарым-қатынасында сыпайылық пен сыйластықтың маңызын айтады. «Сіз» деп…
Санаулы сөз салмақты.
Негізгі мағынасы Санаулы, ойланылып айтылған сөздің жөні бөлек, салмағы болады. Адам көп сөйлей бермей, аз да болса…
Сүйреңдеген қызыл тіл
Сүйгеніңнен айырар,
Не жауыңды қайырар.
Сүйгеніңнен айырар,
Не жауыңды қайырар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің құдіретін ескертеді. Адамның тілі дұрыс қолданылса, ол жауды тоқтатып, қарсыласын…
Сегіз тұтам сар садақ,
Секірген аңды сұлатар.
Сегіз қырлы өткір сөз,
Ақырған ерді құлатар.
Секірген аңды сұлатар.
Сегіз қырлы өткір сөз,
Ақырған ерді құлатар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің де, істің де қуаты мықты болатынын меңзейді. Тура мағынасында «сегіз тұтам сар садақ»…
Сөзі көп те, мәні жоқ,
Сабаны көп те, дәні жоқ.
Сабаны көп те, дәні жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда көп сөйлейтін, бірақ сөзінің салмағы жоқ адамды немесе көп көрінгенімен…
Сөздің дауылы кетіп, самалы қалды.
Адамның жақсысы кетіп, жаманы қалды.
Адамның жақсысы кетіп, жаманы қалды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өмірде бір адамның артында қалатын белгісі оның сөзі мен ісі арқылы өлшенетінін меңзейді…
Сопы үгітшіл келеді,
Молда үмітшіл келеді.
Молда үмітшіл келеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы бейнесі діндар, уағыз айтқыш адамдардың сөзі көбіне үмітке, жұбанышқа, ақыретке…
Әр ашық ауыздың бір алдаушысы бар.
Негізгі мағынасы «Әр ашық ауыздың бір алдаушысы бар» деген мақал көп сөйлеудің, орынсыз бос сөздің зиянын ескертеді…
Ғалымның алдында аузыңа ие бол.
Негізгі мағынасы Ғалымның алдында орынсыз сөйлемей, сөзді ойланып айту керек дегенді білдіреді. Тура мағынасында бұл…
Су төркіні - әуіз,
Сөз төркіні - ауыз.
Сөз төркіні - ауыз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің қайдан шығатынын, қайнар көзі ауыз екенін меңзейді. Тура мағынада су қай жерден…
Төрде отырып,
Теріс сөйлегеннен без.
Есікте отырып,
Керіс сөйлегеннен без.
Теріс сөйлегеннен без.
Есікте отырып,
Керіс сөйлегеннен без.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның қай жерде отырғанына емес, қалай сөйлегеніне мән береді. Төрде отырып теріс сөйлеу…
Өлең - сөздің патшасы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өлеңнің сөз өнері ішіндегі ең биік, ең көркем түрі екенін білдіреді. Тура мағынасында өлең…
Асыға айтсаң да, асыра айтпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз сөйлегенде асыққанмен, шындықтан аттап кетпеу керегін білдіреді. Яғни ойыңды тез…
Көзбен көрген анық,
Құлақпен естіген танық.
Құлақпен естіген танық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз көзімен көргені ғана шындыққа жақын, ал құлақпен естігені толық дәлел бола…
Ала қалжың, ақтай күлкі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай әзіл мен күлкінің екі түрлі сипатын аңғартады: біреуі алдамшы, көлденең қалжыңға…
Мың «сіз, бізден» бір шыж-быж артық.
Негізгі мағынасы «Мың сіз, бізден бір шыж-быж артық» деген мақал сыпайы, ізетті сөйлесудің қадірін көрсетеді. Тура…
Ел құлағы - елу.
Негізгі мағынасы «Ел құлағы — елу» деген мақалдың тура мағынасы — ел ішіндегі хабарды, сөзді көп адам естиді деген ой…
Тіл - әдеп басы.
Негізгі мағынасы «Тіл – әдеп басы» деген мақал адам мәдениеті ең алдымен сөйлеген сөзінен көрінетінін айтады. Тілдің…
Ойнаса да, ойындағысын айтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның көңілі көтеріліп, еркінсіп, ойын-күлкі үстінде де шын ішкі ойын білдіріп қоятынын…
Көршің үшін намазыңды бұз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көршімен жақсы қарым-қатынастың, тату-тәтті тұрмыстың өте маңызды екенін білдіреді. Тура…
Ең көп оқылған
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.