Сөздің дауылы кетіп, самалы қалды.
Адамның жақсысы кетіп, жаманы қалды.

Негізгі мағынасы

Бұрын сөз дауылдай екпінді, қуатты еді, енді сол дауыл басылып, жеңіл самал ғана қалды. Бұрын ел ішінде жақсы адамдар көп еді, енді олар кетіп, жамандары қалды. Мақал — өткенді сағынған өкініш: ұлы шешендер мен ардақты адамдар өтіп, олардың орнын толтыратын жан жоқ деген мұң. Мұнда «дауыл» ұнамсыз емес, керісінше күштің, екпіннің белгісі, ал «самал» — әлсіз, жеңіл сөз. Қазір мақалды бір буынның қадірлі адамдары кетіп, орны бос қалғанда айтады.

Образдар мен теңеулер

Мақал табиғат құбылысы мен адам өмірін қатар қояды. Дауыл — даланың ең күшті желі, ол бәрін шайқап өтеді, ал самал — жайлы, бірақ әлсіз жел. Сөзді желге теңеу шешендік өнерге тән: шешеннің сөзін «дауылдай екпінді» деп айтқан. Әдетте біз дауылдан қорқып, самалды жақсы көреміз, бірақ мақалда керісінше: дауыл — асыл өткен, самал — бүгінгі әлсіздік. Екі жолдағы «кетіп — қалды» қайталануы уақыттың өткенін, айырылу мұңын сездіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды қариялар бұрынғы шешендер мен ел ағаларын сағынып, бүгінгі заманды өкінішпен салыстырғанда айтады. Ауылдың сыйлы адамы қайтыс болғанда, оның орны толмайтынын білдіру үшін де қолданылады. Тірі адамдардың көзінше «жаманы қалды» деп айту оларға тиіп кетеді, сондықтан ол көбіне жалпы мұң ретінде естіледі. Мысалы: «Ауылдың үлкендері бірінен соң бірі кетті. Сөздің дауылы кетіп, самалы қалды».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың соңғы шешен ақсақалының асында қариялар оның сөздерін еске алып, орны бос қалғанын айтады.
— Айтыс тыңдап отырған шал бүгінгі ақындарды бұрынғы дүлдүлдермен салыстырып, күрсініп қояды.