«Ала қалжың, ақтай күлкі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл — қызу әңгіменің, көңілді отырыстың суреті: шыны мен әзілі аралас ала қалжың айтылып, оған жауап ретінде ақтарыла шыққан күлкі естіледі. Тіркес ақыл айту не ескерту емес, көбіне көңілді жиынды сипаттау үшін қолданылады: жұрт бірін-бірі қағытып, жартылай шын, жартылай ойын сөзбен күлдіріп отыр. Ала қалжыңның сыры — оның ішінде шындықтың да барында, сол шындық күлкіні одан сайын ашық етеді. Тіркестің жеке сөздері күңгірттеу, бірақ жалпы мәні — шын көңілден шыққан көңілді күлкі.
Образдар мен теңеулер
Ала — ақ пен қара, түрлі түс араласқан, ала-құла деген сөз. Ала қалжыңда шын сөз бен ойын сөз ала жылқының түгіндей араласып жүр: қай жері әзіл, қай жері шындық — айыру қиын. Ақтай күлкі — «ақ» сөзімен байланысты бейне: ашық, ақ көңілден шыққан, бүкпесіз күлкі. Ала мен ақтың қатар келуі түс ойнатуына құрылған: қалжыңы ала болса да, күлкісі ақ. Фразеологиялық сөздікте бұл тіркес шыны аралас әзіл мен соның күлкісі деп түсіндіріледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркесті біреуді сөгу үшін емес, әңгіме мен күлкі қызған жиынды суреттеу үшін айтады: той ала қалжың, ақтай күлкіге ұласты деген сияқты. Әңгімешілер мен жазушылар көңілді ортаның көрінісін бір ауыз сөзбен беру үшін пайдаланады. Үні жылы, сүйсінген. Біреудің жеке қалжыңын бағалау үшін емес, жалпы көңіл-күйді сипаттау үшін қолданылады. Мысал: «Шөп шабудан келген жігіттер кешке шай басында ала қалжың, ақтай күлкімен отырды».
Қолданылу жағдаяттары
— Жайлауда кешкі шай үстінде малшылар бір-бірінің күндізгі әуресін әзілге айналдырып, бүкіл қос күлкіге көмілгенде, қарт мұны сүйсіне сипаттайды.
— Құдалар келген үйде келіннің бауырлары мен күйеудің достары бірін-бірі қағытып, кеш бойы күлкі тыйылмағанда, апасы осы тіркесті айтады.