«Адам мен адамды сөзі мен көркі теңейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Адамдарды бір-бірімен салыстырып, бір қатарға қоятын нәрсе — олардың сөзі мен көркі. Мұндағы көрік тек әдемі жүз емес: жүріс-тұрыс, әдеп, жарасымды мінез, адамның өзін ұстауы. Ата-тегі, байлығы, жасы әртүрлі адамдар бір жиында отырса, олардың қайсысы қандай екенін ең алдымен сөйлеген сөзі мен кісілік келбеті айқындайды. Орнымен сөйлеп, өзін көркем ұстаған кісі жасы кіші не жағдайы төмен болса да, ел алдында үлкендермен тең тұрады. Сөзі мен көркі жоқ адам керісінше қатарынан қалып қояды.
Образдар мен теңеулер
Теңеу етістігі тең ету, бір қатарға қою деген мағына береді. Ол көшпелі тұрмыстағы жүк теңдеуден де таныс: түйеге артқан екі тең бірдей болмаса, жүк ауып кетеді. Мақалда адамдар осындай таразыға тартылады, ал салмақты сөз бен көрік береді. Сөз — қазақ үшін ең жоғары бағаланған өнер: би, шешен, ақын сөзімен ел ісін шешкен. Көрік сөзімен қатар тұрғанда ішкі мен сыртқы жарасым ұғымы шығады: ойы мен келбеті үйлескен адам толық кісі саналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал біреуді жасы мен лауазымына қарап емес, сөзі мен әдебіне қарап бағалау керегін айтқанда қолданылады. Көбіне жастарды мақтағанда, «жасы кіші болса да, сөзі мен көркі оны үлкендермен теңестірді» деген мәнде айтылады. Біреудің сөзі дөрекі, түрі салақ болғанда сын ретінде де келеді. Мысалы: «Киімің таза болсын, сөзің жөнді болсын. Адам мен адамды сөзі мен көркі теңейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы жиында он жеті жасар жігіт орынды сөз айтып, ақсақалдар оны өз қатарына отырғызады.
— Ата-аналар жиналысында бір әке сабырлы, ұқыпты сөйлеп, бәрінің құрметіне ие болады, директор оның пікірін бірінші сұрайды.
— Шешесі ұлын құдалыққа апарар алдында көйлегін үтіктеп, «сөзіңді де осылай түзе» деп ескертеді.