Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
222.7K
Қаралым
340
Орташа
Сұрыптау:
Бір ауызға екі елі қакпақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді тежеп, артық сөйлемей, ойлап сөйлеу керек дегенді білдіреді. Тура мағынасында ауызға…
Тілі бар халық - халық,
Тілі жоқ халық - балық.
Тілі жоқ халық - балық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тілі бар халық өз ойын айтып, тарихын, салтын, мұратын сақтай алады; ал…
Жапырақ та өзді-өзі сыбырласады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ағаштағы жапырақтар жел соққанда өзара сыбырлағандай дыбыс шығарады…
Ойыннан от шығар.
Негізгі мағынасы «Ойыннан от шығар» деген мақалдың тура мағынасы — қалжың, әзіл немесе ұсақ көрінген әрекеттен шын…
Ауыз өзімдікі деп сөйлей берме.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сөзге абай болуға шақырады. Тура мағынасында, ауыз өзінікі болғанымен, әр сөздің…
Бидің айтқанын құл да айтады,
Бірақ аузының дуасы жоқ.
Бірақ аузының дуасы жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің сөзін қайталау оңай, оны кез келген адам айта алады. Астарлы…
Жақсының сөзі ақыл шақырады,
Жаманның сөзі ашу шақырады.
Жаманның сөзі ашу шақырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның сөзі ойлануға, сабырға келуге, дұрыс шешім табуға жетелейді дегенді білдіреді…
Тіл - тіліп түсер наркескен,
Сөз - өткір жебе тау тескен.
Сөз - өткір жебе тау тескен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тіл мен сөздің құдіретін көрсетеді. Тіл дұрыс қолданылса, адамға пайда әкеледі, ал орынсыз…
Оңбаған - өсекшіл.
Негізгі мағынасы «Оңбаған - өсекшіл» деген мақал өсек айтатын адамның мінезін қатты сынға алады. Мұнда тура мағынада…
Келелі ақыл сөздің түрін келтірер.
Негізгі мағынасы Келелі ақыл айтылған жерде сөз жүйелі, орынды әрі әсерлі болады. Яғни ақылдың өзі сөзді көркемдеп…
Өткір пышақ қынға қас,
Өтірік сөз жанға қас.
Өтірік сөз жанға қас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шындық пен өтіріктің ара жігін ашып тұр. Өткір пышақ қынға симай, сыртқа шығып тұрса, қалай…
Мал басынан байланады,
Адам тілінен байланады.
Адам тілінен байланады.
Негізгі мағынасы Мақалдың тура мағынасы: малды байлап ұстамаса, ол еркін кетіп қалады. Астарлы мағынасы: адам да өз…
Әдеп басы - тіл.
Негізгі мағынасы «Әдеп басы - тіл» деген мақал адамның тәрбиесі мен көркем мінезі ең алдымен сөйлеген сөзінен…
Өлең алтын, сөз - күміс.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз өнерінің, әсіресе өлең мен тапқыр айтылған сөздің өте бағалы екенін білдіреді. Тура…
Шалдуар мінезді, шайпау сөзді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал мінезі шәлкес, биязылығы аз, сөзі өткір әрі орынсыз адамды сипаттайды. Тура мағынасында…
Ішімдегінің бәрі тілімде,
Тілімдегінің бәрі түрімде.
Тілімдегінің бәрі түрімде.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі сыры, ойы, сезімі мен ниеті сыртқы бейнесінен, сөйлеген сөзінен көрінетінін…
Қолың ұста болсын,
Сөзің қысқа болсын.
Сөзің қысқа болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды ісі мен сөзіне жауапты болуға үндейді. «Қолың ұста болсын» дегені — қол қусырып…
Тілін білмеген түбін білмейді.
Негізгі мағынасы Тілін білмеген адам елдің, жұрттың ішкі сырын, мінезін, салтын терең түсіне алмайды. Мұнда «тіл» тек…
Ұялмас бетке талмас жақ береді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал беті ұялмайтын, ар-ұяты әлсіз адамға жұрттың да, өмірдің де жеңіл қарайтынын білдіреді. Тура…
Сөзің тәтті болсын,
Антың қатты болсын.
Антың қатты болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөзі жұмсақ, жылы, елге жағымды болуын, ал берген анты берік, бұзылмайтын болуы…
Саудагерде иман жоқ, арын сатады,
Өтірікшіде иман жоқ, жанын сатады.
Өтірікшіде иман жоқ, жанын сатады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам иманы мен ар-ұяты жоқ болса, оның өз пайдасы үшін кез келген нәрседен тайынатынын…
У ішкен бір өледі,
Ант ішкен мың өледі.
Ант ішкен мың өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — у ішкен адам бір-ақ рет өледі. Ал «ант ішкен» дегені — сертке берік…
Орынды сөз - өрең,
Орынсыз сөз - керең.
Орынсыз сөз - керең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің орнын, мөлшерін және мезгілін дұрыс таңдаудың маңызын айтады. Орынды айтылған сөз…
Ине көзінен сынады,
Шешен сөзінен сынады.
Шешен сөзінен сынады.
Негізгі мағынасы Ине көзінен сынады, шешен сөзінен сынады деген мақал сөздің де, істің де өз өлшемі, өз сынағы бар…
Орынды мысқыл оқтан да өткір.
Негізгі мағынасы Орынды мысқыл — дәл жерінде, ойланып айтылған әжуа мен кекесін. Мақалдың тура мағынасы бойынша, мұндай…
Елшісіне қарап елін таны.
Негізгі мағынасы «Елшісіне қарап елін таны» деген мақал бір адамның ісі мен сөзі арқылы оның шыққан ортасын, елінің…
Жақсының өзі де жақсы, сөзі де жақсы.
Негізгі мағынасы Жақсы адамның болмысы да, айтқан сөзі де ізгі болады. Мұнда тура мағынада адамның өз мінезі мен сөзі…
Төбелеске бергісіз ұрыс бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — кейбір жанжал мен сөз қағысу сырттай төбелеске ұқсамаса да, іштей одан да…
Бір жақсы сөз бітірер
Көңілдің бар жарасын.
Көңілдің бар жарасын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы, жылы айтылған сөздің адамға үлкен демеу болатынын білдіреді. Тура мағынада — бір…
Сөз сөзден туады,
Сөйлемесе қайдан туады?
Сөйлемесе қайдан туады?
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің жалғастықпен, байланыспен туатынын білдіреді. Бір ой айтылса, соған жауап ретінде…
Сөз - сөздің көсеуі.
Негізгі мағынасы «Сөз - сөздің көсеуі» деген мақал сөздің бір-біріне тірек болып, ойды қозғап, әңгімені алға…
Сөздің басы - пышақ, түбі - бір құшақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің басталуы кейде өткір пышақтай болып, адамды жаралап жіберетінін, ал соңында соның…
Ауыздан бірде от, бірде су шығар,
Бірі жандырса, бірі сөндірер.
Бірі жандырса, бірі сөндірер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің қуаты өте зор екенін білдіреді. Адамның аузынан шыққан сөз кейде оттай күйдіріп…
Өтірікшінің шын сөзі зая кетеді.
Негізгі мағынасы Өтірік айтып үйренген адамның бір рет айтқан шын сөзіне де жұрт сенбей қалады. Яғни жалған сөз көп…
Ашуың келсе, қолыңды тарт,
Айтпас жерде тіліңді тарт.
Айтпас жерде тіліңді тарт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ашуға ерік бермей, өз-өзін тежей білуі керек екенін айтады. Бірінші жолы ашу…
Айыр құйрық шаяннан,
Айыр тілді адам жаман.
Айыр тілді адам жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға тілін тия білу, орынсыз сөз айтпау керегін ескертеді. Тура мағынасында айыр құйрықты…
Жақсының сөзі шамдай жарық,
Айдай анық.
Айдай анық.
Негізгі мағынасы Жақсы адамның сөзі әрдайым түсінікті, дәл және көңілге қонымды болады. Ол адамды адастырмайды, күмәнді…
Тіс - тілдің қамалы.
Негізгі мағынасы Тіс тілге қалқан, қорған сияқты. Адам сөйлегенде тісті дұрыс ұстамаса, тілге зақым келуі мүмкін…
Жанған от тәнді жылытады,
Жақсы сөз жанды жылытады.
Жақсы сөз жанды жылытады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: от адамның тәнін, яғни денесін жылытады. Ал астарлы мағынасы: жылы, ізгі…
Сөз салысқан - дауға ортақ,
Ат салысқан - жауға ортақ.
Ат салысқан - жауға ортақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір іске сөз қосып, айтысқа араласқан адам даудың ортасына түседі; ал атқа…
Ең көп оқылған
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.