Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
134.4K
Қаралым
204
Орташа
Сұрыптау:
Тіземнен сүріндірсең сүріндір,
Тек тілімнен сүріндірме.
Тек тілімнен сүріндірме.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның денесіне, күшіне тиіскеннен гөрі, сөзіне, абыройына қол сұқпауды ескертеді. Яғни,...
Заһар тілден шықса,
Кәпір діннен шығады.
Кәпір діннен шығады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің өте қауіпті, ауыр салдарын ескертеді. Тура мағынада удай ащы тілден шыққан сөз ада...
Ауызға келген түкірік -
Қайта жұтса мәкүрік.
Қайта жұтса мәкүрік.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның ойланбай сөйлеп, не істеп қойған ісін кейін түзету өте қиын болатынын білдіреді....
Жаманға сырыңды айтпа,
Сырыңды айтсаң да, шыныңды айтпа.
Сырыңды айтсаң да, шыныңды айтпа.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамға өз құпиясын кез келген жанға аша бермеуді ескертеді. Тура мағынасында: жаман ниетт...
Ауруда шаншу жаман,
Сөзде қаңқу жаман.
Сөзде қаңқу жаман.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның басына келген дерттің де, тілден шыққан өсек пен ғайбаттың да жанына бата түсетін...
Ине көзінен сынады,
Шешен сөзінен сынады.
Шешен сөзінен сынады.
**Негізгі мағынасы** Ине көзінен сынады, шешен сөзінен сынады деген мақал сөздің де, істің де өз өлшемі, өз сынағы бар е...
Жақсының сөзі ақыл шақырады,
Жаманның сөзі ашу шақырады.
Жаманның сөзі ашу шақырады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал жақсы адамның сөзі ойлануға, сабырға келуге, дұрыс шешім табуға жетелейді дегенді білдіре...
Көңіл көзін сөз ашар,
Сөйлемесе, кір басар.
Сөйлемесе, кір басар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің адам жанын оятатын, ойды сергітетін күшін айтады. Адам ішкі дүниесін ашып, ойын бө...
Тілдің майын тамызып,
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал нағыз шешен адамның сөзді өте көркем, әсерлі, шебер айтып, тыңдаушыны баурап алатынын біл...
Тіл - тіліп түсер наркескен,
Сөз - өткір жебе тау тескен.
Сөз - өткір жебе тау тескен.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал тіл мен сөздің құдіретін көрсетеді. Тіл дұрыс қолданылса, адамға пайда әкеледі, ал орынсы...
Айтпасаң, білмейді,
Ашпасаң, көрмейді.
Ашпасаң, көрмейді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені айтпасаң, адам оны білмейді; бір нәрсені ашпасаң, оның ішін...
Жанған от тәнді жылытады,
Жақсы сөз жанды жылытады.
Жақсы сөз жанды жылытады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: от адамның тәнін, яғни денесін жылытады. Ал астарлы мағынасы: жылы, ізг...
Келісті сөз - күміс,
Жемісті жұмыс - алтын.
Жемісті жұмыс - алтын.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің де, істің де өз бағасы бар екенін айтады. Тура мағынасында «келісті сөз» — орнымен...
Ақылдыға айтқан сөз жөнін табар,
Ақымаққа айтқан сөз далада қалар.
Ақымаққа айтқан сөз далада қалар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ақылды адам айтылған сөздің мәнін түсінеді, оны ой елегінен өткізіп, дұрыс қорытынды жаса...
Бір тәуекел бұзады,
Қайғының мың қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Көңілдің мың жарасын.
Қайғының мың қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Көңілдің мың жарасын.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал тәуекел мен жылы сөздің күшін қатар айтады. Алғашқы екі жолда «бір тәуекел» адамды үрейде...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.