Жақсыға айтсаң, бітірер,
Жаманға айтсаң, жекірер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның мінезі мен қабылдау қабілетін салыстырады. Жақсы, парасатты адамға ақыл, өтініш, ескерту айтсаң, ол оны дұрыс түсініп, іске асырады, яғни істі бітіріп, жөнге келтіреді. Ал мінезі нашар, өркөкірек не тәрбиесі әлсіз адамға қанша дұрыс сөз айтсаң да, ол ұғып алмай, керісінше ашуланып, жекіріп жауап беруі мүмкін. Мұнда тура мағынада сөзге жауап беру айтылса, астарлы мағынада адамның ішкі мәдениеті, ақылы мен тәрбиесі сыналады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жақсы» мен «жаман» — екі түрлі адам типінің бейнесі. «Бітірер» сөзі істі аяқтайтын, жауапты, түсінігі мол адамды білдіреді. Ал «жекірер» сөзі орынсыз ашуға берілетін, сын көтермейтін, сөздің қадірін білмейтін мінезді аңғартады. Осы қарсы қою арқылы халық сөздің өзі емес, оны қабылдайтын адамның болмысы маңызды екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал жұмыста, отбасында, оқу орнында жиі байқалады. Мысалы, мұғалім сабақты түсіндіріп, қосымша көмек ұсынса, ынталы оқушы оны пайдаланып, тапсырмасын орындайды; ал кейбіреуі ескертуге ренжіп, қабақ түйеді. Сондықтан адаммен сөйлескенде оның мінезін ескеріп, сөзді орнымен айту керек екенін үйретеді.
Jamanǵa aıtsań, jekirer.