Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
222.7K
Қаралым
340
Орташа
Сұрыптау:
Айырылмас көршіңе ауыр сөз айтпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көршімен тату тұрудың, бір-біріне ауыр сөз айтпай, сыйластық сақтаудың маңызын білдіреді…
Түйе деген,
Түйеден кейін бетіңе күйе деген.
Түйеден кейін бетіңе күйе деген.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің орынсыз айтылса, өзіңе кері тиетінін ескертеді. Тура мағынасында біреуге «түйе» деп…
Дәлдеп атып жауды өлтір,
Дәлдеп айтып дауды өлтір.
Дәлдеп айтып дауды өлтір.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жауға қарсы да, дау-дамайға қарсы да нысананы дәл табу. Астарлы мағынасы…
Өтірікші өлген кісіні куә етеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтірікке үйренген адамның шындықты бұрмалауға дейін баратынын білдіреді. Тура мағынасында…
Тауып сөйлесең - күміссің,
Таппай сөйлесең - мыссың.
Таппай сөйлесең - мыссың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен, ойлап айту керегін білдіреді. Адам тауып, дәл, қысқа әрі әсерлі сөйлесе, оның…
Сөздің саласын табу қиын емес,
Анасын табу қиын.
Анасын табу қиын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен айту оңай көрінгенімен, оның шын мәнін, дәл жерін табу қиын екенін меңзейді…
Өтірікшінің куәсі қасында.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өтірік айтатын адамның сөзіне толық сенуге болмайтынын білдіреді. Өтірікші өз өтірігін…
Сұрау оңай, жауап беру қиын.
Негізгі мағынасы Сұрау — адамға ең жеңіл іс, ал сұраққа дәл, орынды әрі жауапкершілікпен жауап беру — ой мен білімді…
Алғаш ойла, кейін сөйле.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды асықпай, алдымен ойланып алып сөйлеуге шақырады. Тура мағынасында — сөз айтпас бұрын…
Тілі қышыған жерден тиді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөзіне, мінезіне сақ болуды ескертеді. «Тілі қышу» — біреуге орынсыз тіл тигізу…
Тілмен тікен де алады.
Негізгі мағынасы «Тілмен тікен де алады» деген мақал сөздің күші өте зор екенін білдіреді. Тура мағынасында тіл…
Тілден - зікір, көңілден - пікір.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі дүниесі мен сыртқы сөзінің бір-бірімен тығыз байланысты екенін аңғартады…
Бетке айтқаннын, зәрі жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шындықты бетке тіке, ашық айтуда қатігездік не қастық болмайтынын білдіреді. Яғни, егер сөз…
Естігеннен көрген артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуден естіп білгеннен гөрі, өз көзіңмен көріп, нақты тәжірибе арқылы…
Дерексіз сөз нанымсыз.
Негізгі мағынасы «Дерексіз сөз нанымсыз» деген мақалдың тура мағынасы — нақты дәлелі, айғағы жоқ сөзге сену қиын…
Ойын сөзге шын төре.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ойын, қалжың, жеңіл сөздің өзінде де билік жүретіндей бір шындық бар…
Қара түсті ағарта алмайсың,
Былапыт сөзді тазарта алмайсың.
Былапыт сөзді тазарта алмайсың.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қара түсті ақ қыла алмайсың, былық сөзді мүлде таза сөзге айналдыра…
Аллаға жағайын десең , азаның болсын ,
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге ұнау, көңілін табу үшін белгілі бір нәрсең болуы керек деген ой…
Ботаның көзіндей, шешеннің сөзіндей.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір нәрсенің өте сирек, өте көркем әрі бағалы екенін білдіреді. Тура мағынасында ботаның…
Айтпаса, жүректен кетеді,
Тартпаса, білектен кетеді.
Тартпаса, білектен кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішіндегі ой, өкпе, реніш немесе ойға түйген сөз уақытында айтылмаса, жүректе жатып…
Тіл ерді қабірге салар,
Нарды қазанға салар.
Нарды қазанға салар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің құдіреті зор екенін ескертеді. Тілді дұрыс қолданбаса, ол ердің де басына бәле тігіп…
Шын сөздің маңдайы қасқа.
Негізгі мағынасы Шын сөздің маңдайы қасқа деген мақал ақиқат сөздің ашық та анық болатынын білдіреді. Тура мағынада…
Бассыз берген мал - мазақ,
Бақсыз берген тіл - мазақ.
Бақсыз берген тіл - мазақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ойланбай, ретсіз берілген нәрсенің қадірі болмайтынын білдіреді. Тура мағынада, басы жоқ…
Өсектің уыты уақытында.
Негізгі мағынасы «Өсектің уыты уақытында» деген мақал өсектің де өз зияны, өз дерті болатынын аңғартады. Тура…
Пайдасыз сөзге елікпе,
Пайдалы сөзден зерікпе.
Пайдалы сөзден зерікпе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сөздің салмағын ажырата білуге шақырады. Тура мағынасында, пайдасыз, бос сөзге ерме…
Өтірікші мен өсекші егіз.
Негізгі мағынасы «Өтірікші мен өсекші егіз» деген мақал өтірік айту мен өсек тарату бір-біріне өте жақын, тіпті егіздей…
Халық аузына қақпақ қойып болмайды.
Негізгі мағынасы Халықтың сөзін, пікірін немесе өсегін толық тоқтатып қою мүмкін емес. Тура мағынасында ауызға қақпақ…
Сөздің соңы басталуынан белгілі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің аяқталуы оның басынан-ақ аңғарылатынын білдіреді. Яғни адам сөйлей бастағандағы ойы…
Оқ жарасы бітер,
Сөз жарасы бітпес.
Сөз жарасы бітпес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің күшін өте терең көрсетеді. Оқтан түскен жара уақыт өте келе жазылады, дене сауығып…
Мылжың үндемесе, басы ауырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көп сөйлеп, орынсыз сөзге әуес адам бір сәт үнсіз қалса, ішкі мазасыздығы артып, өзіне ауыр…
Көрген жоқ болса, естіген куә.
Негізгі мағынасы Көрмеген нәрсеге бірден сене салмай, естігенді де дәлелмен, ақылмен бағалау керек деген ой жатыр. Тура…
Көп қыдырған - кезбе,
Көп сөйлеген - езбе.
Көп сөйлеген - езбе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көп жер кезіп, орынсыз көшіп-қонып жүре берудің де, көп сөйлеп, сөзді өлшеп айтпаудың да…
Ішек, қарын ет болмайды,
Өсекшіде бет болмайды.
Өсекшіде бет болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ішек пен қарыннан ет шықпайды, яғни олардың табиғаты ет болуға келмейді…
Тіл сүйексіз, ерін жиексіз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің өте өткір, әрі тоқтаусыз болатынын білдіреді. Тілдің сүйегі жоқ болғандықтан, ол оңай…
Қу тіл - қоңылтақ етік.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екіжүзді, айлакер, жылпос адамды әшкерелейді. Тура мағынасында «қу тіл» — сөзге жүйрік…
Ел аузына елек қойып болмас.
Негізгі мағынасы «Ел аузына елек қойып болмас» деген мақалдың тура мағынасы — жұрттың аузына елек тосып, сөзін сүзгіден…
Екі әйелдің басы қосылса,
Үшінші әйелдің соры.
Үшінші әйелдің соры.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — екі әйел бір жерге жиналса, артынан үшінші әйелге ауыр сөз, өсек не қысым…
Тіл - бұлбұл,
Көңіл - бақша,
От - қорған.
Көңіл - бақша,
От - қорған.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам ішкі дүниесі мен сыртқы болмысының мәнін салыстырып тұр. Тіл — бұлбұл, яғни адамның…
Тілі бірді тілек,
Тілі басқаны жүрек қосады.
Тілі басқаны жүрек қосады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тілі, сөзі бір адамды тілек пен ниет жақындастырады, ал тілі бөлек…
Көп сөйлесең, тақылдақ дер,
Сөйлемесең, ақымақ дер.
Сөйлемесең, ақымақ дер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға сөзді орнымен айту керегін ескертеді. Көп сөйлеп кетсең, жұрт сені бос, жеңілтек…
Ең көп оқылған
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.