Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
166.5K
Қаралым
253
Орташа
Сұрыптау:
Мал басынан байланады,
Адам тілінен байланады.
Адам тілінен байланады.
**Негізгі мағынасы** Мақалдың тура мағынасы: малды байлап ұстамаса, ол еркін кетіп қалады. Астарлы мағынасы: адам да өз...
Артық сөйле, кем сөйле,
Таразыдай тең сөйле.
Таразыдай тең сөйле.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөзді орнымен айтуға үйретеді. Тура мағынасында «артық сөйлеме, кем сөйлеме» деп, сөйлеу...
Уәде - Құдай аты.
**Негізгі мағынасы** «Уәде - Құдай аты» деген мақал адамның берген сөзіне өте жауапты болуын ескертеді. Тура мағынасынд...
Орынды айтылған сөз -
Орнына қағылған шеге.
Орнына қағылған шеге.
**Негізгі мағынасы** Орынды айтылған сөздің салмағы да, пайдасы да болады. Дәл уақытында, дәл жерде, ойланып айтылған сө...
У ішкен бір өледі,
Ант ішкен мың өледі.
Ант ішкен мың өледі.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — у ішкен адам бір-ақ рет өледі. Ал «ант ішкен» дегені — сертке берік бо...
Ми ойлағанды тіл тындырады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам ойын жүзеге асыратын, ішкі ойды сыртқа шығаратын күш — тіл екенін білдіреді. Адам не...
Әркім өз ойынан хабар берер.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның сөзі мен ісі оның ішкі ойынан, ниетінен хабар беретінін білдіреді. Яғни, кісі қа...
Тіземнен сүріндірсең сүріндір,
Тек тілімнен сүріндірме.
Тек тілімнен сүріндірме.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның денесіне, күшіне тиіскеннен гөрі, сөзіне, абыройына қол сұқпауды ескертеді. Яғни,...
Жанған от тәнді жылытады,
Жақсы сөз жанды жылытады.
Жақсы сөз жанды жылытады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: от адамның тәнін, яғни денесін жылытады. Ал астарлы мағынасы: жылы, ізг...
Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі.
**Негізгі мағынасы** Аңдамай сөйлеген адам сөзінің салдарын ойламай, өзіне де, өзгеге де зиян тигізуі мүмкін. Мақалдың т...
Айтпасаң, білмейді,
Ашпасаң, көрмейді.
Ашпасаң, көрмейді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені айтпасаң, адам оны білмейді; бір нәрсені ашпасаң, оның ішін...
Ат жүйрігі айырады,
Тіл жүйрігі қайырады.
Тіл жүйрігі қайырады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: бәйгеде аттың жүйрігі озып, ал сөз сайысында тілдің жүйрігі ұтады. Аста...
Орынды мысқыл оқтан да өткір.
**Негізгі мағынасы** Орынды мысқыл — дәл жерінде, ойланып айтылған әжуа мен кекесін. Мақалдың тура мағынасы бойынша, мұн...
Көп сөйлеген білімді емес,
Дөп сөйлеген білімді.
Дөп сөйлеген білімді.
**Негізгі мағынасы** Көп сөйлеу адамның білімді екенін білдірмейді. Шын мәнінде, ойын артық созбай, дәл, орнықты, мағына...
Келелі ақыл сөздің түрін келтірер.
**Негізгі мағынасы** Келелі ақыл айтылған жерде сөз жүйелі, орынды әрі әсерлі болады. Яғни ақылдың өзі сөзді көркемдеп,...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.