«Кел» демек - парыз,
«Кет» демек - намыс.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуді шақыру да, оны қайтару да жай сөз емес, оның өз орны, әдебі бар деген ой. Астарлы мағынасы — адамды қажет кезінде ықыласпен қабылдау, ал керек кезде ар-намыс пен жөнді сақтап, орнымен шығарып салу керек. Яғни, қонаққа, досқа, туысқа немесе кез келген адамға қатысты қарым-қатынаста сыйластық пен жауапкершілік қатар жүреді. Біреуді үйге, ортаға, іске шақыру — міндет; ал оның қадірін білмей, орынсыз ұстап қалу не қажетсіз кедергі жасау — намысқа сын.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «кел» және «кет» сөздері қарапайым қимыл емес, адамдар арасындағы аралас-құраластықтың өлшемі ретінде алынған. «Кел» сөзі — кең пейіл, қонақжайлық, ашық көңіл белгісі. «Кет» сөзі — реттілік, шекара, өзгенің еркіндігін құрметтеу. «Парыз» бен «намыс» сөздерінің қатар берілуі бұл екі әрекеттің де салмақты екенін көрсетеді: біреуді шақыру — жауапкершілік, ал шығарып салу — адамдық беделді сақтайтын іс.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал жұмыс, достық, отбасы қарым-қатынасында да маңызды. Мысалы, бір мекемеде қызметкерді әуелі өздері шақырып, кейін себепсіз ұстап, еңбегін бағаламаса, бұл — намысқа тиеді. Ал адамды уақтылы шақырып, шаруасын бітірген соң ризашылықпен шығарып салу — мәдениеттің белгісі. Сондықтан бұл мақал адамды сыйлап сөйлеп, орнымен әрекет етуге үйретеді.
«Ket» demek - namys.