Ел болам десең, сыйлас,
Қор болам десең, қастас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал елдің ел болып тұруы адамдардың бір-біріне құрметпен қарап, татулық сақтай білуіне байланысты екенін айтады. «Ел болам десең, сыйлас» дегені — жұрттың арасы жарасымды, сөзі келісімді, ниеті түзу болса, қауым күшейеді деген ой. Ал «Қор болам десең, қастас» дегені — бір-бірімен жауласып, өкпелесіп, араздасқан ел әлсіреп, қадірінен айырылады деген ескерту.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ел болу» — тек көп болу емес, ұйымшыл, берекелі, беделді жұрт болу мағынасында қолданылған. «Сыйлас» сөзі өзара құрмет, кешірім, ізет сияқты жақсы мінездерді танытады. Ал «қор болу» — төмендеу, әлсіреу, қадірсіз күйге түсу деген астарлы мағына береді. «Қастас» сөзі жаулық, ішкі алауыздық, өкпе-реніштің ушығуын білдіреді. Яғни мақал бірлік пен татулықты елдің тірегі етіп көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал отбасында, жұмыста, көрші-қолаңда немесе қоғамдық ортада өте орынды айтылады. Мысалы, бір ұжымда қызметкерлер бір-бірін тыңдамай, үнемі сөзге келісе берсе, жұмыс та алға баспайды. Ал сыйластық орнап, әркім бірін-бірі құрметтесе, ортада береке болады. Сондықтан мақал адамдарды жанжалдан сақтанып, татулықты таңдауға үндейді.
Qor bolam deseń, qastas.