Дос табылса, ас табылады,
Ас табылса, дос табылмайды.

Негізгі мағынасы

Шын досың болса, ол қиын сәтте наныңды бөліседі, асың табылады, тіршілігің жалғасады. Ал керісінше, асың, байлығың болса, онымен шын досты сатып ала алмайсың. Мақал дос пен байлықтың арасындағы теңсіздікті көрсетеді: досты тапқан адам ас табады, ал ас тапқан адам дос таба бермейді. Достықты пайда мен ақшаның өлшемімен бағалауға болмайды деген ой осыдан шығады. Адамның шын байлығы — сенімді досы.

Образдар мен теңеулер

Мақал айналмалы құрылымға негізделген: бірінші жолда «дос — ас», екінші жолда «ас — дос» деп сөздердің орны ауысады. Мұндай айнадай құрылым ойды ерекше айқындайды: бір бағытта жол ашық, кері бағытта жабық. «Табылу» етістігі екі жолда да қайталанып, тек соңғы «табылмайды» деген болымсыз түрі күтпеген нүкте қояды. «Ас» пен «дос» бір-бірімен ұйқасып, мақалды оңай жатталатын етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды байлықты достан жоғары қойған адамға ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ біреу досының көмегімен қиын жағдайдан шыққанда, достықтың құнын көрсету үшін келтіріледі. Үні салмақты, ойлы. Мысалы: «Ақша табамын деп достарыңды ұмытпа. Дос табылса, ас табылады, ас табылса, дос табылмайды».

Қолданылу жағдаяттары

— Шаруаның қорасы өртеніп кеткенде, достары мал жинап әкеліп береді; ақсақал жиналған жұртқа мақалды айтады.
— Шетелге табыс іздеп кетіп, достарымен байланысты үзген ұлына әкесі телефонда мақалды айтып ескертеді.