Ел жағалай қонбаса,
Айдын шалқар көл жетім,
Қаптай көшкен елі жоқ,
Құлазыған жер жетім.

Негізгі мағынасы

Көлдің жағасына ауылдар қонбаса, ол қанша айдынды, шалқар болса да жетім: оған ешкім қарамайды, оны ешкім қадірлемейді. Сол сияқты қаптап көшіп-қонатын елі жоқ жер құлазып, жетімсіреп қалады. Мақал табиғаттың сұлулығы мен байлығы адаммен бірге ғана мәнге ие болатынын айтады: жерді жер ететін — ел. Бұл ойдың екінші қыры да бар: ел қоныстанбаған жер иесіз, ал иесіз жерге басқа біреу ие болуы мүмкін. Мақал туған жерді мекендеп, оны тастамауға үндейді.

Образдар мен теңеулер

Айдын, шалқар — көлдің кеңдігін, суының молдығын білдіретін сөздер: айдын — жарқырап жатқан кең су беті, шалқар — шеті көрінбейтін, шалқып жатқан. Қаптап көшу — көп ауылдың мал-жанымен бірге қозғалуы, далада шаң көтеріп, жер қайыстыра көшкен көштің бейнесі. Жетім сөзі ата-анасыз баладан алынып, жер мен көлге берілген: табиғат адамдай жетімсірейді. Мақал өлең түрінде, төрт жолдан тұрады, екі жұп жол бір-біріне ұқсас құрылған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал туған жер, ауыл, қаңырап бос қалған мекендер туралы әңгімеде, ауылдан кеткен жастарды елге шақырғанда айтылады. Интонациясы мұңды не салтанатты. Мысал: тұрғындары көшіп кеткен ескі ауылдың орнына барған кісі жолдасына: «Қаптай көшкен елі жоқ, құлазыған жер жетім деген осы екен».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдан көшкен жастарды елге оралуға шақырған кездесуде аудан әкімі осы мақалдың алғашқы екі жолын оқыды.
— Балалық шағы өткен, қазір бос тұрған қыстауға барған атасы немересіне ескі жұртты көрсетіп, мақалды айтты.