Ел үмітін ер ақтар,
Ер атағын ел сақтар.
«Ел үмітін ер ақтар, Ер атағын ел сақтар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ел ерге үміт артады: қиын сәтте қорғайды, басын құрайды, жол табады деп сенеді. Ер сол үмітті ақтайды. Ал ер еліне қызмет еткен соң, оның атағын, есімін ел сақтайды: ұрпаққа айтады, жырға қосады. Мақал ер мен елдің өзара байланысын көрсетеді, бірі екіншісіз толық емес. Ел сенімін ақтамаған ердің атағы шықпайды, ал ердің еңбегін ұмытқан ел кейін тірексіз қалуы мүмкін. Атақты адам өзіне өзі бермейді, оны ол қызмет еткен ел береді.
Образдар мен теңеулер
Мақал айна тәрізді құрылған: бірінші жолда «ел — ер», екінші жолда «ер — ел» орын ауыстырады. Сөздер осылай айқасқанда екі жақтың өзара міндеті айқын көрінеді. «Үміт ақтау» мен «атақ сақтау» да жұп: бірі іспен, бірі жадпен байланысты. Ертеде батырлардың атын жыршылар жырға қосып, ел ұранға айналдырған. Ер мен ел бір-ақ дыбыспен ажыратылады, осы үндестік олардың бір-бірінен бөлінбейтінін сездіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ел үшін еңбек сіңірген адамды құрметтегенде, не оған жүктелген жауапкершілікті еске салғанда айтады. Салтанатты жиында, мерейтойда, ауылдың белгілі азаматын шығарып салғанда естіледі. Мысалы, ауылдан шыққан дәрігерге құрмет көрсетілгенде, ақсақал: «Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар. Сен біздің үмітімізді ақтадың», — дейді. Мадақпен қатар ескерту де бар: ел сенімі — үлкен жауапкершілік.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мектебінің түлегі алыстан келіп, ауылға спорт алаңын салып береді. Ашылуында ақсақал мақалды айтып, алаңға оның атын беруді ұсынады.
— Көкпарда ауылдың намысын қорғап, серкені алып келген шабандозды жұрт көтеріп алады. Бір қария мақалды айтады.
Er ataǵyn el saqtar.