«Ел - ырыстың кілті,» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ел, яғни бірлігі бар халық, қауым, ағайын — ырыстың, берекенің кілті. Ырыс кілтпен ашылатын қазына сияқты: оның есігін жалғыз адам емес, ынтымағы мықты ел ашады. Жеке адамның байлығы да, бақыты да елдің тыныштығы мен бірлігіне тәуелді: ел аман болса, кәсіп те, мал да өседі. Мақал жеке пайданы елден бөлмеуге, көпшілікпен бірге болуға шақырады. Бұл жол «Ер — ырыстың кепілі» деген жолмен жұптасып айтылатын сияқты: ел ырысты ашады, ер оны қорғап сақтайды.
Образдар мен теңеулер
Кілт — құлыпты ашатын зат; ертеде қазақ үйінде сандық пен кебеженің кілтін отбасының үлкені ұстаған, сондықтан кілт сенім мен иеліктің белгісі. Ырыс — бақ, молшылық, береке; «Ырыс алды — ынтымақ» деген мақал да ырысты бірлікпен байланыстырады. Мақал ырысты жабық қазынаға, елді оның кілтіне теңейді: кілтсіз есік ашылмайтыны сияқты, елсіз ырыс та болмайды. Ел мен кілт арасындағы теңдік ойды қысқа әрі көрнекі етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне ел бірлігі, ағайын татулығы туралы сөз қозғалғанда, мерекелік жиындарда, тойдағы тілекте айтады. Жалғыз өзі байып, елден қол үзген адамға ескерту ретінде де қолданылады: елсіз ырыс ұзаққа бармайды. Интонациясы — салтанатты тілек, ақыл. Мысалы: «Ауыл болып жол салдық, енді бәріміздің жүрісіміз жеңіл. Ел — ырыстың кілті деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Асарда бүкіл көрші жиналып бір отбасыға үй көтергенде, ақсақал дастарқан басында ел — ырыстың кілті деп бата береді.
— Қалада байып, туған ауылына келмей кеткен ағасын інісі ауылдың жиынына шақырып, елден қол үзбеуді өтінеді.