Ер айтса, ел айтқаны,
Елдің қамын жеп айтқаны.
«Ер айтса, ел айтқаны, Елдің қамын жеп айтқаны.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Нағыз ер азамат сөйлегенде, ол өз басының пайдасын емес, бүкіл елдің мүддесін айтады: оның аузымен халық сөйлейді. Сөзінің салмағы да сондықтан: ол елдің қамын жеп, қамқорлық ойлап айтады. Мақал елге қадірлі азаматтың сөзі неге құрметті екенін түсіндіреді және керісінше, өз қара басын ойлап сөйлеген кісі ер атына лайық емес деп меңзейді. Бүгінгі тілмен айтсақ, қоғамдық тұлғаның сөзі жеке сөз емес, жауапкершілік.
Образдар мен теңеулер
Ер мен ел сөздерінің дыбыстық жақындығы мұнда да ойдың өзегі: ер айтқаны — ел айтқаны. Қамын жеу — біреу үшін алаңдау, оның жайын күйттеу; жеу етістігі мұнда тамақ жеу емес, уайымды өзіне алу мағынасында. Ескі қазақ қоғамында би, шешен, батыр халықтың атынан келіссөзге барып, дауды шешкен, сондықтан оның сөзі бүкіл рудың сөзі саналған. Екі жол да «айтқаны» сөзімен аяқталып, ойды бекітіп тұрады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды беделді адамның сөзін қолдау үшін немесе жиналыста, кеңесте сөйлейтін адамға жауапкершілікті еске салу үшін айтады. Мысалы, ауыл жиынында біреу бүкіл ауылдың жолы туралы мәселе көтерсе, қарттар оны осы мақалмен құптайды. Кейде өз пайдасын ел атымен бүркемелеген адамға мысқылмен де айтылады: ел айтқаны ма, әлде өз айтқаның ба? Интонациясы — құрмет, кейде ескерту. Мысалы: «Ағамыздың сөзі өз басы үшін емес. Ер айтса, ел айтқаны».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиынында мектептің шатыры туралы сөз көтерген ұстаздың ұсынысын ақсақалдар бірауыздан қолдап, оны ел айтқан сөз деп бағалайды.
— Отбасылық кеңесте үлкен ағасы қарт әке-шешенің жайын бірге шешуді айтқанда, інілері оның сөзін бүкіл әулеттің сөзі деп қабылдайды.
Eldiń qamyn jep aıtqany.