Ел күйінгенде күйінген батыр,
Ел сүйінгенде сүйінген батыр
Ерегісте мыңға татыр.

Негізгі мағынасы

Елі қайғырғанда бірге қайғырып, елі қуанғанда бірге қуанатын батыр — халықтың нағыз батыры. Мұндай ер жауға қарсы шайқаста, ерегісте мың адамға тұрады. Мақал батырдың күші тек білегінде емес, жүрегінің елмен бірге соғуында екенін айтады. Халықтың мұңы мен қуанышын өзінікіндей сезінген адамның жігері ерекше: ол өзі үшін емес, бүкіл ел үшін күреседі. Елден оқшау, өз мүддесін көздеген батырда мұндай күш болмайды.

Образдар мен теңеулер

Мақал үш жолды, ұйқасы ішкі: «күйінген — сүйінген», ал соңғы жолдағы «татыр» сөзі «батыр» сөзімен үндеседі. Күйіну — қатты қайғыру, іштей өртену; сүйіну — қуану, марқаю. Екі сезім қарама-қарсы, бірақ батыр екеуінде де елмен бірге. Ерегіс — дау, тартыс, қарсыласу. «Мыңға татыр» — мың адамның орнын басады, мың кісінің құнына тең. Сан мұнда нақты есеп емес, асыра айту: бір жүрек мыңның күшін береді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды елінің қамын ойлап, қуанышы мен қайғысына ортақ болатын азаматты мадақтағанда айтады. Салтанатты жиындарда, ардагерлерді құрметтегенде естіледі. Мысалы, тасқын кезінде бар күшін салып көмектескен жігітті мақтап, ақсақал: «Ел күйінгенде күйінген батыр, ел сүйінгенде сүйінген батыр, ерегісте мыңға татыр», — дейді. Тек өз атағын ойлайтын адамға бұл сөз жараспайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Мектепте Жеңіс күніне арналған кеште мұғалім ауылдың ардагері туралы әңгімелеп, мақалды оқушыларға жаттатады.
— Ауылдың жігіті алысқа жұмысқа кетсе де, ауылдағы әр қаралы, әр тойлы үйге келіп жүреді. Қарттар ол туралы мақалды айтады.