Адам туралы 4657
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4657
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
326
Орташа
Сұрыптау:
Түлкіні құрылған қақпан ұстамайды,
Құруын тапқан ұстайды.
Құруын тапқан ұстайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түлкі сияқты айлакер аңды кез келген қақпан ұстай бермейді; оны тек дұрыс…
Жас қаншықтың көзі сау.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жас қаншықтың көзі әлі сау, яғни ол жастық күш-қуаттың, сергектіктің…
Сыпайының алдында сүйек жатсын.
Негізгі мағынасы «Сыпайының алдында сүйек жатсын» деген мақал сырттай қарағанда, біреудің алдында «сүйек тастау» сияқты…
Қолаңсалы қошқарға тоқты күйлейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қошқардың қасында жүрген тоқты соған еліктеп, өзін де қошқардай ұстап…
Күшігі жоқ ит жүгірмес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — күшігі жоқ иттің жүгірмейтіні, яғни оны алға жетелейтін, соңынан ілесетін…
Жортуылшы жолдасынан көреді, ұры - серігінен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның жүрген ортасы, араласқан досы оның мінезі мен ісіне тікелей әсер ететінін айтады…
Жаба берсе жаланы,
Жаладан жұғын қалады.
Жаладан жұғын қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге жаланы қайта-қайта жаудыра берсе, сол жаланың бір бөлігі болса да…
Көңілдің жықпас, көйлек жыртпас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі ниеті мен көңіл күйінің тазалығын меңзейді. Яғни жақсы ниет, жылы жүрек адамға…
Ағашты көлеңкелеген ,
Еккенге рахмет айтады.
Еккенге рахмет айтады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ағаш өскен соң, оның саясын көрген адам оны еккен кісіге ризашылық…
Аттыға тай мінсе де жарасады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: аты бар адамға тай міну де жарасады, яғни ол үшін тайға міну айып емес…
Тебегеннен тер, қашағаннан қан жаудырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тебетін ат тер шығарып, қашаған ат жарақаттанып, тіпті қан шығаратынын…
Ешкілі үй ағы көп сиырлымен тең.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ешкісі бар үйдің ақ уызы мен сүті көп болғаны, яғни тұрмысы шағын болса…
Жорғалымен жолдас болма,
Атақтымен ойнас болма.
Атақтымен ойнас болма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға әркіммен араласуда сақ, байыпты болуды ескертеді. Тура мағынасы бойынша, жорға…
Жайылымы болмаса, мал азады,
Қайырымы болмаса, жан азады.
Қайырымы болмаса, жан азады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малға жайылым, өріс керек; егер шөбі шүйгін, қонысы кең болмаса, мал…
Айдай ажарды иттей нәпсі бүлдірді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы көркі қанша әдемі, мінезі мен болмысы қанша тартымды болса да, нәпсіге ерік…
Жақсы ит - иесінің көзі, құлағы.
Негізгі мағынасы «Жақсы ит - иесінің көзі, құлағы» деген мақал адал, сақ, сергек жанның иесіне үлкен пайдасы тиетінін…
Әуеде бұлт болса,
Жерде шерім етік ұртын томпайтар.
Жерде шерім етік ұртын томпайтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі уайымы, мұңы сыртқы дүниеге де әсер ететінін білдіреді. Аспанда бұлт қаптаса…
Жаман топ көбейтеді,
Алма бақ көбейтеді.
Алма бақ көбейтеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жаман нәрсе тез көбейеді, қалай күтсең де, бір рет орын алған бүліншілік…
Еңбек өмірді ажарлайды.
Негізгі мағынасы Еңбек адам өміріне мән, береке және көрік береді. Тура мағынасында, еңбек еткен адам тұрмысын түзеп…
Бақырауық болса да, түйенің бары игі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйе бақырап, даусы қатты шықса да, оның өзі бар болса — пайдасы мол…
Аңқау қонақ үй иесін сыйлайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қонақ үй иесінің көңілін табуға тырысады, ал аңқау, яғни көп нәрсені…
Түйе ағаш басын кемірсе,
Ешкі таңданады.
Ешкі таңданады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өзіне тән емес нәрсеге қарап таңданатынын, бірақ кейде өзі де сондай оғаш іске барып…
Тозбас соғылмайды,
Өлмес жаралмайды.
Өлмес жаралмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: соғылмаған дүние тозбайды, ал жаралмаған нәрсе өлмейді. Астарлы мағынасы…
Қас екенін қабағынан таны,
Сараң екенін табағынан таны.
Сараң екенін табағынан таны.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мінезін оның сыртқы қылығынан, ұстаған жүріс-тұрысынан тануға болатынын айтады. Жаман…
Балық асқа бата жүрмейді.
Негізгі мағынасы Балық тұрған жерде ас тез бұзылатыны сияқты, «балық асқа бата жүрмейді» деген мақал кей жағдайда бір…
Өзім есек бола тұрып түйені жетектедім.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз шамасын білмей, қолынан келмейтін істі мойнына алуы туралы айтады. Тура…
Жәбірленгеннің жақтасы бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жапа шеккен, қорлық көрген адамды жалғыз қалдырмай, оны қолдау. Астарлы…
Құрсағы жібіген ит жатпас.
Негізгі мағынасы Құрсағы жібіген ит жатпас деген мақал аш адамның тыныш отыра алмайтынын білдіреді. Тура мағынасында…
Ағаштан ағаш рең алады.
Негізгі мағынасы Ағаштан ағаш рең алады деген мақалдың тура мағынасы — бір ағаштың түсі, күйі, өсу қалпы өзге ағашқа…
Түйе үлкен болса да, өз жолына шөгеді.
Негізгі мағынасы Түйе ірі, күшті мал болса да, өзіне таныс жолда ғана шөгеді. Мақалдың тура мағынасы — үлкен түйе де…
Ашушаң жақсы болмас,
Жақсы ашушаң болмас.
Жақсы ашушаң болмас.
Негізгі мағынасы Ашуланшақ адам көп жағдайда жақсы мінез көрсете алмайды, өйткені ашу ақылға да, сөзге де, іске де…
Құмсыз шөл, ұрысыз ел болмайды.
Негізгі мағынасы Құмсыз шөл болмайтыны сияқты, ұрысыз ел де болмайды деген сөз. Бұл мақалдың тура мағынасы — қай жерде…
Биік ағаштың басын құрт жейді.
Негізгі мағынасы Биік ағаштың басын құрт жейді деген мақалдың тура мағынасы — бойы биік, діңі мықты ағаштың ең жоғарғы…
Қарға қияға ұя салмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қарға биік қияға ұя салмайды, яғни өзіне қолайсыз, аса қиын не тіпті жат…
Жортқан озар, жатқан тозар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қозғалыста жүрген, тынымсыз әрекет еткен жан алға шығады, ал жатып алып…
Әулие сандықты көтеретін - түйе.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ауыр жүк артылған сандықты көтеріп, алысқа алып жүретін түлік түйе екені…
Түйменің инесіз күні жоқ.
Негізгі мағынасы Түйменің инесіз күні жоқ деген мақал кез келген істің өзіне лайық көмекші құралы, тірегі болатынын…
Түйе терісі есекке жүк.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйенің терісі өте қалың, ауыр, оны есекке артса, есекке тым салмақ…
Жарлының байға тоқтылы қой ақысы кетіпті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тоқтылы қойдың ақысы, яғни бағасы жоғары нәрсе жарлының қолынан кетіп…
Аты, тоны бар кісіде,
Әзіретәлінің күші бар.
Әзіретәлінің күші бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: аты бар, тоны бар кісі сырт көзге сәнді, жинақы, ықпалды көрінеді. Астарлы…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.