Жайылымы болмаса, мал азады,
Қайырымы болмаса, жан азады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — малға жайылым, өріс керек; егер шөбі шүйгін, қонысы кең болмаса, мал арықтап, күйі кетеді. Астарлы мағынасы — адам да қамқорлық, мейірім, қайырым көрмесе, рухани жүдеп, көңілі солады. Яғни тіршілікке қалай жер, су, өріс қажет болса, жанға да жылу, жанашырлық, ізгілік қажет.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жайылым» — тек мал бағатын жер емес, береке мен қолайлы орта бейнесі. Ал «мал азады» дегені — нәрсіздік пен күтімсіздіктің салдары. «Қайырым» сөзі адамға жасалған мейірім, көмектесу, сүйеу болу мағынасын береді. «Жан азады» тіркесі адамның ішкі әлемі әлсіреп, сенімі мен қуанышы кемитінін білдіреді. Сөйтіп, мал мен жан салыстыру арқылы халық сыртқы күтім мен рухани тәрбиенің бірдей маңызды екенін ұқтырады.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал отбасыда, ұжымда, қоғамда өте орынды қолданылады. Егер бала жылы сөз, қолдау, түсінік көрмесе, оның ынтасы да төмендейді. Мысалы, сыныптағы мұғалім бір оқушының қателігін ғана айтып, жетістігін байқамаса, ол оқушының білімге құлшынысы азаюы мүмкін. Сондықтан адамға жай орта ғана емес, қайырымды қарым-қатынас та қажет.
Qaıyrymy bolmasa, jan azady.