Ханның тілін
халқы алар, қатыны алмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: хан не айтса да, оны ең алдымен халқы қабылдайды, ал өз әйелі бірден құптай бермеуі мүмкін. Астарлы мағынасы: ел басқарған адамға жұрттың сенімі, беделі мен ықпалы зор болады, бірақ үй ішіндегі ортада оның сөзі әрдайым өтімді бола бермейді. Яғни адамның дәрежесі бәріне бірдей әсер ете бермейтінін, әр ортада сөздің салмағы әртүрлі болатынын көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «хан» — билік иесі, беделді тұлға; «халқы» — оның соңынан ерген ел, көпшілік; «қатыны» — ең жақын адам, отбасы ортасы. Хан мен халықтың арақатынасы арқылы қоғамдық бедел суреттелсе, хан мен қатынның салыстырылуы тұрмыстық шындықты аңғартады: сыртта өтімді болған сөз үй ішінде сынақтан өтпеуі мүмкін. Бұл — адамды тек атаққа емес, шынайы ықпал мен мінезге қарап бағалау керегін меңзейтін астарлы ой.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал басшыға, танымал адамға, не беделді қызметтегі кісіге қатысты айтылады. Мысалы, бір ұйымның жетекшісі жұрт алдында шешен, жұртты иландыра алатын болуы мүмкін, бірақ үйінде жұбайы оның кей сөзін қолдамауы ықтимал. Демек, бедел сыртта күшті болғанымен, отбасы ішінде сыйластық пен түсінік болмаса, жай сөздің өзі өтпейді.
halqy alar, qatyny almas.