Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Еріншек түске дейін ұйықтайды,
Кешке дейін есінейді.
Кешке дейін есінейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал еріншектік пен жалқаулықтың адамды кері тартып, уақытын зая кетіретінін білдіреді. Тура…
Бақ таздың басына,
Пұшықтың мұрнына қонады.
Пұшықтың мұрнына қонады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда кемшілікке ұқсайтын адамға да, кейде күткен бақ пен сәттілік бұйыратынын…
Өтіріктің адымы қысқа.
Негізгі мағынасы Өтіріктің ғұмыры ұзақ болмайды, ол көп ұзамай әшкере болады деген ойды білдіреді. Тура мағынасында…
Жеріңнен аусаң, жақсы атыңды қалдыр.
Негізгі мағынасы Бұл мақал туған жерден жырақ кетсең де, өзіңнің жақсы ісіңмен, адал мінезіңмен ел есінде қал деген ой…
Арам жесең, тойғаныңша же,
Ұрлық қылсаң, өлгенше қыл.
Ұрлық қылсаң, өлгенше қыл.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — арам ас жеген адам тоя береді, ал ұрлық жасаған кісі оны бір рет істеп…
Көз көруге, құлақ естуге тоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның танымға, көріп-білуге, естіп-үйренуге деген құштарлығын білдіреді. Тура мағынасында…
Ер-тұрманы алтын болса да,
Есектің есек аты қалмайды.
Есектің есек аты қалмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: есекке қанша қымбат ер-тұрман тағылса да, ол бәрібір есек күйінде қалады…
Жасыңда қылжақ болсаң,
Өскенде мылжың боласың.
Өскенде мылжың боласың.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жас кезде орынсыз қалжыңға, бос сөзге, жеңілтектікке әуес болсаң, есейгенде де сол әдеттен…
Адамды аздыратын - дерт,
Жерді аздыратын - өрт.
Жерді аздыратын - өрт.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға дерт түссе, оның әлсіреп, күйі кететіні; ал жерге өрт түссе, оның…
Күншілдің күні күйбеңмен өтер.
Негізгі мағынасы «Күншілдің күні күйбеңмен өтер» деген мақал қызғаншақ, өзгенің жетістігін көре алмайтын адам өмірін…
Ит иесіне үрмес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ит өз иесіне үрмейді. Астарлы мағынасы — адам өзіне жақын, қамқор болып…
Мал айдаса - жаудікі,
Ысқырса - желдікі.
Ысқырса - желдікі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: малды айдап әкетсе, ол жаудың олжасы болып кетеді; ал тек ысқырып, бос…
Кенеуі жоқ кеудеге,
Сылдыраған сөз бітер.
Миы жоқ қу басқа
Бадырайған көз бітер.
Сылдыраған сөз бітер.
Миы жоқ қу басқа
Бадырайған көз бітер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылсыз, ішкі мазмұны жұтаң адам сырттай ғана көзге түсетін, бірақ мәні жоқ сөз бен қылыққа…
Сенім сең бұзады.
Негізгі мағынасы «Сенім сең бұзады» деген мақал адамға берілген сенімнің, яғни ишенім мен көңіл қоюдың, үлкен күш…
Көрік үйленгенше,
Ақыл өле-өлгенше.
Ақыл өле-өлгенше.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы көрік пен жас сұлулықтың уақытша екенін, ал ақыл мен парасаттың адаммен бірге өмір…
Жаманға олжа түссе,
Бөлісе алмай қор болады.
Бөлісе алмай қор болады.
Негізгі мағынасы Жаман, яғни пейілі тар, адамгершілігі төмен адамға күтпеген табыс не олжа түссе, оны дұрыс пайдалана…
Қойды шартық бүлдіреді,
Елді қортық бүлдіреді.
Елді қортық бүлдіреді.
Негізгі мағынасы Қойды шартық бүлдіреді, елді қортық бүлдіреді деген мақалдың тура мағынасы — қой отарында шартық, яғни…
Айтпас жерде аузыңды тый,
Қышынбас жерде қолыңды тый.
Қышынбас жерде қолыңды тый.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды орынсыз сөйлемеуге, қажетсіз іске араласпауға шақырады. Тура мағынасында «айтатын жер…
Пенденің қарны тойса,
Тілінен ерік кетеді.
Тілінен ерік кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам тоқшылыққа жетсе, кейде сақтықтан айрылып, ойланбай сөйлеп кететінін білдіреді. Аш…
Құрбысының асқаны құдасынан білінер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамның қадірі мен деңгейі қасында жүрген, араласқан ортасы арқылы…
Еңбек - дәулет, бедел - сәулет.
Негізгі мағынасы «Еңбек - дәулет, бедел - сәулет» деген мақал адамның өмірдегі шын байлығы мен қадірі еңбектен туатынын…
Тұлпар түбін табады.
Негізгі мағынасы Тұлпар түбін табады деген мақалдың тура мағынасы — жүйрік ат өз тегін, шыққан жерін ұмытпайды. Астарлы…
Шабысы жоқ төбелден,
Терісі кең жабы артық.
Терісі кең жабы артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жүйрік те шапшаң емес, шаба алмайтын төбелден гөрі, тұрмысқа төзімді, жуас…
Момынды момын қорғайды,
Түйе қомын қорғайды.
Түйе қомын қорғайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: момын, жуас адамды өзіне ұқсас, тыныш мінезді жан қорғайды; түйенің қомын…
Құнарлы жерде бұқа семіреді,
Құранды жерде молда семіреді.
Құранды жерде молда семіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі түрлі ортаның адамға да, тіршілікке де әсер ететінін білдіреді. Тура мағынасында…
Жақсыға мал бітсе,
Ағайынға қарасады.
Жаманға мал бітсе,
Көрінгенмен итше таласады.
Ағайынға қарасады.
Жаманға мал бітсе,
Көрінгенмен итше таласады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал байлық адамның мінезін айқындайтынын айтады. Жақсы, парасатты адам мал-мүлікті көбейтсе, оны…
Тапқан қуанады, таныған алады.
Негізгі мағынасы Тапқан қуанады, таныған алады деген мақал еңбектің де, таным мен біліктің де пайдасы барын білдіреді…
Көкірек ауру күнде өлер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі мұң-шерін, ренішін, уайымын сыртқа шығармай, көңілінде сақтап жүруі денсаулыққа…
Асырауын тапса адам болар,
Оқуын тапса білім қонар.
Оқуын тапса білім қонар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды адам ететін екі үлкен тірек — дұрыс кәсіп пен дұрыс оқу екенін айтады. Бірінші жолда…
Ашу асыққанда ақыл басу айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ашуға ерік берген сәтінде тез шешім қабылдамау керегін айтады. Тура мағынасында ашу…
Сөз қуған пәлеге жолығар,
Шаруа қуған дәулетке молығар.
Шаруа қуған дәулетке молығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзге еріп, дауласып, орынсыз сөйлей берген адам ақыры пәлеге тап болатынын ескертеді. Ал…
Інгеніме қараймын деп мінгенімнен айырылдым.
Негізгі мағынасы Бұл мақал асығыс шешімнің, орынсыз алаңдаудың зиянын ескертеді. Адам өзіндегі бар, қолындағыны…
Көтере алмасаң, қоса арқала.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер бір жүкті жалғыз көтере алмасаң, оны бірге көтер. Астарлы мағынасы…
Ақылы асқан жақсыны
Алысым деп ойлама.
Ақылы жоқ жаманды
Жақыным деп ойлама.
Алысым деп ойлама.
Ақылы жоқ жаманды
Жақыным деп ойлама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды туыстығына, таныстығына немесе сыртқы жақындығына қарап емес, ақылы мен мінезіне…
Өлі бөріні ит аттамас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — өлген қасқырдан ит те қорқып, жақындамайды, аттап өтпейді. Астарлы…
Бал татыған балық сорпасын ішпейтін қарағым,
Қоңырсыған қой сорпасын ішіп қор болды-ау.
Қоңырсыған қой сорпасын ішіп қор болды-ау.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның талғамы мен қадірді білуі туралы. Тура мағынасында: бал татитын дәмді балық сорпасы…
Асқанға аспан да аласа.
Негізгі мағынасы «Асқанға аспан да аласа» деген мақал адам шектен шықса, өзінен биік нәрсені де менсінбей, бәрін оңай…
Етке тойғанның емі табылмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал аштықтың азабын көрмеген, қарны тоқ, барға тойып жүрген адамның қадірді сезіне бермейтінін…
Нас басқанды бит басады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: кім кір-қожалақ, салақ жүрсе, ондай адамға бит тез жұғады. Астарлы…
Қолда өскен түйенің тайлақ аты қалмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қолда бағып-қағып өскен түйе тайлақ кезінде-ақ көзге түсіп, жақсы қасиеті…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.