Адам туралы 4647
«Адам туралы» мақал-мәтелдері адам мінезі, ар-ұят, еңбек пен қарым-қатынас жайын түйіндейді.
4647
Мақал-мәтел
1.5M
Қаралым
327
Орташа
Сұрыптау:
Адалдық аздырмас,
Арамдық бойды жаздырмас.
Арамдық бойды жаздырмас.
Негізгі мағынасы Адалдық адамды төмендетпейді, керісінше арын таза ұстап, абыройын сақтайды. Ал арамдыққа барған кісі…
Жақсының алдында - ізет,
Жаманның алдында - күзет.
Жаманның алдында - күзет.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адаммен қарым-қатынаста орын мен өлшемді сақтауды үйретеді. Жақсы, өнегелі, парасатты…
Тұмылдырық таққан бұзаудай.
Негізгі мағынасы «Тұмылдырық таққан бұзаудай» деген мақал тура мағынасында — мұрнына тұмылдырық салынған бұзау сияқты…
Бақ қонбас жігіттің іздегені дес болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бақ, дәулет, сәттілік бір адамға қона қоймаса, оның істеген әрекеті де…
Сауысқан шоқыса да тоқ болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — сауысқан қанша шоқып, қанша теріп жесе де, қомағайлығы басылмайды, тоя…
Көшсе, мал семіреді,
Көшпесе, қатын семіреді.
Көшпесе, қатын семіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малды жайылымы шүйгін, шөбі мол жерге көшірсе, ол тез семіреді; ал…
Шөлдің қамысы болмайды,
Жаманның намысы болмайды.
Жаманның намысы болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жаман адамның бойында ар-ұят, намыс, жауапкершілік аз болатынын білдіреді. Тура мағынасында…
Сыпайы жаурамайды, дірілдейді,
Өзгеге тоңғаны білінбейді.
Өзгеге тоңғаны білінбейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сыпайы, сабырлы, ұстамды көрінген адам қиындықты көпке жария етпей, ішінен көтеріп…
Тақиялы бас талайды көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — басында тақиясы бар адам талай нәрсені көріп, өмірдің әртүрлі сын-сынағын…
Қалыңға құсың түспесін,
Жаманға ісің түспесін.
Жаманға ісің түспесін.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сақ болуға, жаман ортадан, теріс пиғылды кісіден аулақ жүруге үндейді. Тура мағынада…
Шалдың әні зармен тынады.
Негізгі мағынасы «Шалдың әні зармен тынады» деген мақал өмірдің соңғы кезеңі жайлы астарлы ой айтады. Мұндағы тура…
Бесті атанның күні күркірейді.
Негізгі мағынасы «Бесті атанның күні күркірейді» деген мақалдың тура мағынасы — жасы жетіп, күші толысқан бесті атанның…
Аш көп жер, ашулы көп сөйлер.
Негізгі мағынасы Аш адам тоқ адамның тыныштығын сезе алмайды: қарны ашқанда адам сабырынан тайып, көңіліне алғанын көп…
Бұрынғының адамынан ақыл сұра,
Бұрын қонғаннан қоныс сұра.
Бұрын қонғаннан қоныс сұра.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өмірден көп көрген, тәжірибесі мол адамның ақылы бағалы екенін айтады. «Бұрынғының адамы»…
Даурықпа сөз - дабыра мінез.
Негізгі мағынасы «Даурықпа сөз - дабыра мінез» деген мақал босқа көп сөйлеу, орынсыз айқай-шу, өзіне назар аудартуға…
Көзіне мақтаған - көлгірдің сөзі.
Сыртынан мақтаған - көңілдің сөзі.
Сыртынан мақтаған - көңілдің сөзі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі түрлі мақтаудың айырмасын көрсетеді. Біріншісі — адамның көзіне қарап тұрып, артық…
Көптің мүлкін көргенсіз бөледі.
Негізгі мағынасы Көптің мүлкін көргенсіз бөледі деген мақал ортақ дүниеге көз алартып, өз білгенінше иелік ететін…
Қозысы өлген саулыққа
Қой теліген барлықта.
Қой теліген барлықта.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қозысынан айырылған саулыққа бөтен қойды телігенде, ол оны бәрібір…
Әрі кіріп, бері шыққан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір жерге, бір іске, не бір әңгімеге шындап орнықпай, үстірт кіріп-шығып жүретін, тұрақсыз…
Қараша үйде сұңқар бар, ораздыға жолығар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қарапайым, жұпыны көрінетін үйдің ішінде де асыл, қадірлі адам болуы…
Үйінде озған - түбінде озған.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өз ортасында, үйінде, отбасында қандай болса, түптің түбінде өмірде де сол…
Жақсы атағыңды жоғалтқанша,
Жұлыныңды үз.
Жұлыныңды үз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның абыройы мен беделі мал-мүліктен де қымбат екенін аңғартады. Тура мағынасында: керек…
Итке мылтық не керек?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — иттің қолына мылтық ұстатудың қажеті жоқ деген ой. Астарлы мағынасы — бір…
Жарамсақтанған ит жатқанша таяқ жейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жалпақ тілмен айтқанда, жағымпазданған, орынсыз жалбақтаған адам түптің түбінде опық жейді…
Жақсыдан жаман туса - сөкет,
Жаманнан жақсы туса - ғажап.
Жаманнан жақсы туса - ғажап.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның тегі ғана емес, ең алдымен мінезі мен тәрбиесі маңызды екенін білдіреді. Жақсы…
Қожа диуанадан телім сұрар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өз бойында артықшылық, мансап не бедел бар адам кейде соған сай емес, төмендеу, кедейлеу не…
Құнтсыз кісі көсеумен қамшылар.
Негізгі мағынасы Құнтсыз кісі өз ісіне ұқыпсыз, салақ болғандықтан, оны жөнге салу үшін мәжбүрлеу, қаталдау ескерту…
Мынау атты жұрт көргендей тәуір ғып бер,
Болмаса, бәрін құртып, жауыр ғып бер.
Болмаса, бәрін құртып, жауыр ғып бер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің тура мағынасында атқа жақсы күтім жасап, ел көретіндей жарамды қылып беруді, ал егер…
Кісі алатын бура көп жасамайды.
Негізгі мағынасы Кісі алатын бура көп жасамайды — беделі бар, жүкке жегілетін, күші мен қайраты мол жануар ұзақ…
Арбаның жүгі өгізге түсер.
Негізгі мағынасы «Арбаның жүгі өгізге түсер» деген мақалдың тура мағынасы — арбаны сүйрейтін күш өгіз болғандықтан…
Балықта сүт болмайды,
Шабағын теңіз асырайды.
Шабағын теңіз асырайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: балықтың сүті болмайды, ал оның шабағы теңізде өсіп-өніп, сол ортадан…
Аштың ақылы болмас,
Тоқтың қайғысы болмас.
Тоқтың қайғысы болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал аш адамның ойы да, шешімі де толық болмайтынын меңзейді. Аштық адамды әлсіретіп, сабырын…
Жүріп шаршаған тұрып тынығады,
Тұрып шаршаған отырып тынығады,
Отырып шаршаған қалай тынығады?
Тұрып шаршаған отырып тынығады,
Отырып шаршаған қалай тынығады?
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның еңбегі мен тіршілік қалпы біркелкі болмайтынын, әр істің өз шаршатуы барын…
Тастаған шоқпар сорлыға тиер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: лақтырып жіберген шоқпар өз мақсатына дәл тимей, әлсіз, жазықсыз адамға…
Саудагер алдымен досын алдайды,
Өзгелерін сосын алдайды.
Өзгелерін сосын алдайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал саудадағы адалдықтың әлсіреуін сынайды. Тура мағынасында, саудагер ең алдымен өзіне жақын…
Жақсыға ізет,
Жаманды күзет.
Жаманды күзет.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды жақсы мен жаманды ажырата білуге шақырады. «Жақсыға ізет» дегені — ізгі, өнегелі…
Елек сұрап барып ерге шығады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені сұрап барған адам елек алып, бос қайтпай, керегін тауып шығады…
Иегі қисықтың сақалы түзу болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі мінезі, ниеті немесе болмысы дұрыс болмаса, сыртқы көрінісімен оны жасыру қиын…
Тымырсық болса, ер оңбас,
Тоңға жатса, мал оңбас.
Тоңға жатса, мал оңбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ауа тымырсық, қапырық болса, адамға да, малға да жайсыз; ал тоңның, яғни…
Ит жүрсе, сүйек табады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ит қайда жүрсе де, бір кезде сүйек тауып алады. Астарлы мағынасы…
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің болашағы жас ұрпақтың сөзінен, ойынан, бір-біріне берген бағасынан білінеді дегенді…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жігітке жоғары талап қояды: егер ер-азамат болсаң, елге пайдаң тиетін, мінезі мықты, ісі…
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — су алып, ішіп жүрген құдыққа түкіруге болмайды, өйткені ол суды ластайды…
Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Жүзің жарқын болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алтын жүзік таққаннан гөрі, адамның жүзі ашық, нұрлы, көрікті болғаны…
Кедейдің кербезінен сақтан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай сәнді, паң көрінген кедейден сақ бол дегенді білдіреді. Мұндағы тура мағынасы…
«Адам туралы» мақал-мәтелдер адам болмысының өзегін — мінез-құлық, ар-намыс, ниет, тәрбие және кісілік қасиеттерді қысқа да нұсқа жеткізеді. Бұл топтағы нақылдар жақсылық пен жамандықты айырып, қоғамдағы сыйластық, әділдік, адалдық сияқты құндылықтарды дәріптейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.
Мұндай мақалдар күнделікті өмірде кеңес, тәлім, ескерту ретінде қолданылады: сөздің парқын білу, үлкенді құрметтеу, достық пен татулықты сақтау, жауапкершілікті сезіну секілді ұстанымдарды бекітеді. «Адам туралы» даналық сөздер арқылы халық тәжірибесі мен өмірлік қағидасы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, адамгершілікке тәрбиелейді.