«Түйенің басы тегешке сыймас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: үлкен түйенің басы кішкентай тегешке сыймайды. Астарлы мағынасы: ірі, салмақты, беделді не қабілеті жоғары адамды тар, ұсақ өлшемге зорлап сыйғызу мүмкін емес. Яғни әркімнің орны, шамасы, болмысы бар; үлкен істі де, үлкен адамды да ұсақ-түйек өлшеммен бағалауға болмайды. Бұл сөз көбіне орынсыз талап, шектен тыс қыса беру немесе адамды қабілетіне сай емес ортаға телу дұрыс еместігін білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұнда «түйе» — ірілік, зорлық, кең құлашты күштің бейнесі. Ал «тегеш» — шағын ыдыс, тар өлшем, сыйымсыздықтың символы. Екі образдың қарама-қарсылығы мақалдың әсерін күшейтеді: үлкен нәрсе кішкентай кеңістікке сыймайды. Бұл теңеу адам мінезіне де, қоғамдағы жағдайға да қатысты айтылады: біреудің табиғатын, мүмкіндігін, дәрежесін елемеу — қате.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреуді орынсыз шектеу немесе қабілетіне сай емес тапсырма беру кезінде қолданылады. Мысалы, өте тәжірибелі маманды ұсақ-түйек жұмыспен тұсаулап, үлкен жобаларға жол бермесе, «Түйенің басы тегешке сыймас» деп айтуға болады. Яғни әр адамға лайық орын, әр іске лайық өлшем керек.