«Түйесі жоғалмағанның бәрі есті.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Түйесі жоғалмаған кісінің бәрі есті, сабырлы болып көрінеді дейді. Малы жоғалған адам абыржып, ары-бері шапқылап, не істерін білмей қалады; сырттан қараған жұрт оның әбігерін көріп, өздерін салмақты санайды. Бірақ олардың байсалдылығы ақылдан емес, бастарына іс түспегенінен. Мақал әбігерге түскен кісіге күлмеуге, оның орнына өзіңді қоюға үйретеді: қырсық басқа түскенде кім қалай ұстайтынын алдын ала білу қиын.
Образдар мен теңеулер
Түйе — қазақ шаруашылығындағы ең ірі, ең қымбат мал, көштің жүгін көтеретін көлік. Түйеден айырылу — тек мүліктен емес, көшті алып жүретін күштен айырылу. Түйе ұзақ жайылып, алысқа кетіп қалады, іздеушіге күндер бойы шығуға тура келеді. «Есті» — есі дұрыс, байсалды, сабырлы. Мақалдағы «бәрі» сөзі мысқылды күшейтеді: ауылдағылардың бәрі сабырлы, жалғыз түйесі жоғалған кісі ғана есінен танғандай.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің абыржуына күліп, оны сабырсыз деп сынаған адамдарға айтады. Мағынасы: сенің басыңа түссе, сен де осылай шапқылар едің. Интонациясы — кекесін аралас ескерту, кейде өзін ақтаған әзіл. Шынымен ұшқалақ, болмашыға абыржитын адамды ақтауға бұл мақал келмейді. Мысалы: «Күлмеңдер, балаң жоғалса, сендер де осылай жүгірер едіңдер. Түйесі жоғалмағанның бәрі есті».
Қолданылу жағдаяттары
— Баласы базарда адасып кеткен ана жылап жүгіреді; қасындағылар оны сабырсыз деп мінегенде, қарт сатушы мақалды айтады.
— Жайлауда жылқысы жоғалған көрші түн ортасында ауылды оятып жүргенде, кейбіреулер ренжиді; ақсақал оларды мақалмен тоқтатады.
— Вокзалда билетін таба алмай әбігерленген жолаушыға күлген жастарға жасы үлкен әйел мақалды айтып, ескерту жасайды.