Жасы кішіні ақылы асса аға тұт.
«Жасы кішіні ақылы асса аға тұт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жасы өзіңнен кіші болса да, ақылы асып тұрса, оны ағадай сыйла дейді. Қазақ салтында жасы үлкенге құрмет көрсету — мызғымас тәртіп, бірақ бұл мақал сол тәртіпке маңызды түзету енгізеді: үлкендік тек жаспен емес, ақылмен де өлшенеді. Ақылды жастың сөзін жасы кіші деп елемеу — өзіңе зиян. Сонымен бірге мақал үлкенге де сабақ: кішіден үйренуге ұялмау — кемелдіктің белгісі. Жасқа деген құрмет жойылмайды, оның қасына ақылға деген құрмет қосылады.
Образдар мен теңеулер
«Аға тұту» — біреуді өзіңе аға санап, сөзін тыңдап, алдын кеспеу. Ауыл өмірінде ағаның орны ерекше болған: отырыста төрге шығады, сөзді бірінші бастайды, шешімге ақыл қосады. Мақал осы құрметті жасы кіші адамға беруге шақырады, сондықтан сөз ширақ, батыл естіледі. Құрылымы шартты: «асса» — тек ақылы шын асып тұрғанда ғана. «Асу» етістігі бір нәрсенің өлшемнен жоғары шығуын білдіреді: ақыл жастан озып кеткен.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жасы кіші біреудің ақылды ұсынысын қабылдағанда немесе басқаларды оны тыңдауға көндіргенде айтады. Мақтау да, үлкендерге ескерту де бола алады. Жастың өзі бұл мақалды «мені аға деп сыйлаңдар» деген ниетпен айтса, мақтаншақтық болып естіледі. Мысалы: «Інім жас болса да, бұл есепті бізден жақсы біледі. Жасы кішіні ақылы асса, аға тұт демей ме».
Қолданылу жағдаяттары
— Шаруашылықта жасы үлкен малшылар жас малдәрігердің кеңесімен ауырған қойларды емдеп, оның сөзін аға сөзіндей тыңдайтын болады.
— Атасы немересінің көмегімен телефон арқылы зейнетақысын рәсімдеп, «Бұл істе сен маған ағасың», — деп күледі.
— Құрылыста жас инженер іргетастағы қатені көрсеткенде, жасы үлкен бригадир оның сөзіне тоқтап, жұмысты тоқтатады.