Би - шешендік туралы 222
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
222
Мақал-мәтел
33.9K
Қаралым
152
Орташа
Сұрыптау:
Қиыстырып қаласаң, отың жанар,
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөзді орнымен, дәлелмен, ретімен айту керегін меңзейді. Бір істі дұрыс ұйымдастырсаң, нәт...
Әділін айтып, ағына тоқтайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал шындықты жасырмай, әділ сөзге тоқтауды білдіреді. Адам бір іске баға бергенде, өз пайдасы...
Хан ақымақ болса, халық күйзеледі.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал биліктегі адамның ақылы мен парасаты ел тағдырына тікелей әсер ететінін айтады. Хан — ел...
Төре, төрем,
Өнегеңді көрем.
Өнегеңді көрем.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — төре, яғни ел ішіндегі беделді, текті адамға қарап, оның өнегесін көре...
Ханның ақысы болса,
Қараның қақысы бар.
Қараның қақысы бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да, қара да адам, екеуінің де өзіне тиесілі ақысы, яғни құқығы бар....
Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал қиын-қыстау кезде кейбір әлсіз, пайдакүнем немесе бұрын үнсіз жүрген адамдардың аяқ астын...
Тентек қашса, биі бар,
Ұры қашса, үйі бар.
Ұры қашса, үйі бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: тентек адам қашса да, барып паналайтын биі, ұры қашса да, тығылатын үйі...
«Шөк!» десе, түйе де шөгеді.
**Негізгі мағынасы** «Шөк!» десе, түйе де шөгеді» деген мақал сөздің ықпалы мен бұйрықтың күшін білдіреді. Тура мағынас...
Ойсызды би сайласаң, тәкаппар етесің.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: ойы таяз, парасаты жетілмеген адамды би етіп сайласаң, ол қызметтің са...
Дауды шешен бітірмейді, шебер бітіреді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің өзі ғана дауды тоқтатпайтынын, ал істің жөнін білетін, тәжірибелі адам ғана жанжал...
Төле бидей әділ жоқ,
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал Төле бидің ел ішіндегі ең әділ, ең турашыл би болғанын дәріптейді. «Әділ жоқ» дегені — он...
Жасауылың тырна болса,
Күнің қиқуымен өтер.
Күнің қиқуымен өтер.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: егер жасауылың, яғни күзетшің не жанашырың тырна сияқты болса, күнің о...
Әділдікке жан құрбан.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — әділдік үшін адам өз жанын да қиюға дайын деген ойды білдіреді. Астарл...
Алдынан дау,
Артынан сөз кетпеген.
Артынан сөз кетпеген.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ел ішінде аты шыққан, көптің көзіне түскен адам туралы айтады. Оның алдыңғы жағында да, а...
Жауды қара қашырды,
Батыр атағын Барақ алды.
Батыр атағын Барақ алды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — жауды қуып, қорқытып қашырған бір адам бар, ал батыр деген атақты басқ...
Ең көп оқылған
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар жеткізуш...
Би екеу болса, дау төртеу болады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау о...
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені —...
Киіз кімдікі болса, білек сонікі,
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — киіз кімнің меншігі болса, оны көтеріп, пайдалану да соған тиесілі; ау...
Шешеннің нақылы ортақ,
Көсемнің ақылы ортақ.
Көсемнің ақылы ортақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың түйіні — халыққа пайдалы сөз де, пайдалы ой да жеке бір адамға ғана емес, көпке ортақ...
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.