Тіл, сөз туралы 657
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
657
Мақал-мәтел
166.2K
Қаралым
252
Орташа
Сұрыптау:
Көңілдегі көрікті ойдың
Ауыздан шыққанда өңі қашады.
Ауыздан шыққанда өңі қашады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның ішіндегі әдемі, әсерлі ой кейде ауызға шыққанда сол қалпын жоғалтып алатынын білд...
Ақынның тілі қылыштан өткір,
Қылдан нәзік.
Қылдан нәзік.
**Негізгі мағынасы** Ақынның сөзі жай айтылған дыбыс емес, оның әрбір ойы елді ойландырып, жүрекке тікелей әсер етеді. М...
Ақымақ ішкен-жегенін айтады,
Ақылды көрген-білгенін айтады.
Ақылды көрген-білгенін айтады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мінезіндегі екі түрлі қасиетті салыстырады. Ақымақ адам көбіне өз басынан өткен ұсақ...
Тіл - елшінің қылышы.
**Негізгі мағынасы** «Тіл - елшінің қылышы» деген мақал сөздің елшілік ісіндегі ең күшті құрал екенін білдіреді. Тура м...
Әзіл сөз әзіл емес, құрған тұзақ,
Тұзаққа түскен соң кетпейді ұзап.
Тұзаққа түскен соң кетпейді ұзап.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әзілдің сырттай жеңіл көрінгенімен, оның астарында ойлы, өткір, кейде сынайтын күш жататы...
Сөз сүйектен өтеді,
Таяқ еттен өтеді.
Таяқ еттен өтеді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің жарасы таяқтың жарасынан да ауыр болатынын білдіреді. Таяқ денеге тиіп, уақыт өте...
Хан екі айтса, қадірі кетеді,
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Қараша екі айтса, ары кетеді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік иесі мен қарапайым адамның сөзі бірдей таразыға түспейтінін аңғартады. Хан, төре си...
«Қазақ» десең, өзіңе тиеді,
«Соқыр» десең, көзіне тиеді.
«Соқыр» десең, көзіне тиеді.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің салмағын, адамның абыройына тиетін ауыр ескертуді білдіреді. Біреуге тура айтылған...
Аузында әзілі жоқтың,
Қолында шоқпары болар.
Қолында шоқпары болар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мінезіндегі бір тепе-теңдікті ескертеді: ауызда әзіл, сөзге жеңілдік, орнымен қалжың...
Іріген ауыздан шіріген сөз шығады.
**Негізгі мағынасы** Іріген ауыздан шіріген сөз шығады деген мақал адамның ішкі пиғылы мен мінезі қандай болса, аузынан...
Өтірікті шындай,
Шынды Құдай ұрғандай етіп айтады.
Шынды Құдай ұрғандай етіп айтады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал өтірікті өте шебер, нанымды етіп айтатын адамды сипаттайды. Яғни, кейбіреу жалған сөзін р...
Сөздің ақыры - адамның ақылы.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөз адамның ішкі дүниесін, ой-өрісін, парасатын танытады дегенді білдіреді. Адам сөйлеге...
Дәлелсіз сөз -
соққан жел, ұшқан тозаң.
соққан жел, ұшқан тозаң.
**Негізгі мағынасы** Дәлелсіз айтылған сөздің салмағы жоқ, ол жел сияқты ұйытқып, тез тарап кетеді де, артында нақты із...
Біреуді мазақтағаның - өзіңді азаптағаның.
**Негізгі мағынасы** Біреуді мазақтау, кемсіту немесе әжуалау түбінде өзіңе зиян келтіреді. Себебі мұндай әрекет адамды...
Аузы алты қарыс.
**Негізгі мағынасы** «Аузы алты қарыс» деген мақал тура мағынасында адамның аузы өте үлкен екенін білдіргендей көрінеді...
Ең көп оқылған
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына бағ...
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жа...
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу,...
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сө...
Су анасы - бұлақ,
Сөз анасы - құлақ.
Сөз анасы - құлақ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, бұлақ — судың бастауы, ал құлақ — сөздің бастауын, яғни тыңдауд...
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.