«Сөздің ақыры - адамның ақылы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сөздің ақыры — адамның ақылы: әңгіме, дау, кеңес немен аяқталатыны сөйлеушілердің ақылына байланысты және соны көрсетеді. Сөзді бастау оңай, кез келген адам айта алады, ал оны орынды түйіндеп, нәтижеге жеткізу ақылды талап етеді. Ақылды адамның сөзі шешіммен, келісіммен бітеді, ақылсыздың сөзі жанжалмен не бос даңғазамен аяқталады. Халық адамды сөзінің басына емес, соңына қарап бағалаған: не айтып тынды, қандай түйінге келді.
Образдар мен теңеулер
«Ақыры» мен «ақылы» — бір-ақ дыбысы өзгеше сөздер, мақал осы дыбыстық ұқсастыққа құрылған. «Ақыр» — соңы, аяғы, түйіні; «ақыл» — ой, парасат. Екеуін теңдік белгісіндей сызықшамен қатар қою мақалға тұжырымдық сипат береді. Қазақ шешендік дәстүрінде дауды сөзбен шешкен билердің ең бағалы қасиеті — сөзді түйіндей білу, бір ауыз үкіммен екі жақты тоқтату болған. Мақал осы өнердің өзегін бір сөйлемге сыйғызған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ұзақ әңгімені не дауды аяқтау кезінде айтады: «енді ақылмен бір шешімге келейік» деген ниетпен. Шешімге келмей, бос сөзбен уақыт өткізіп отырған жиынға ескерту ретінде де жарасады. Сондай-ақ біреудің сөзінің соңы орынды болғанда, оны мақтау үшін қолданады. Үні байсалды. Мысалы: «Көп сөйледік, енді түйінін айтайық. Сөздің ақыры — адамның ақылы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиналысында суармалы суды бөлу туралы дау ұзаққа созылғанда, ақсақал мақалды айтып, екі жаққа ортақ шешім ұсынады.
— Отбасылық кеңесте балалар демалысқа қайда баратынын шеше алмай отырғанда, әкесі мақалмен әңгімені түйіндеуге шақырады.
— Мектептегі пікірсайыста қорытынды сөзді ұтымды айтқан оқушыны мұғалім осы мақалмен мақтайды.