Мал, төрт түлік туралы 305
Мал туралы мақал-мәтелдер — төрт түліктің қадірі, берекесі мен шаруаның тәжірибесін танытатын халық даналығы.
305
Мақал-мәтел
100.1K
Қаралым
328
Орташа
Сұрыптау:
Түйесін қу бас десең - иесіне тиеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйені жамандасаң, оның иесі намыстанады, ренжиді. Астарлы мағынасы…
Ботасы өлген інгенге,
Нар теліген зорлық.
Құлыны өлген қулыққа,
Тай теліген зорлық.
Нар теліген зорлық.
Құлыны өлген қулыққа,
Тай теліген зорлық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ботасынан айырылған інгенге өзге нардың ботасын телу де, құлынынан…
Ат биеден, атан түйеден.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жылқының тұқымы бие арқылы, ал түйенің тұқымы інген, яғни ұрғашы мал…
Шөп болса да, көп болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — шөп аз болса да, көп болып шықсын деген тілек. Астарлы мағынасы — бар…
Түйе мінгеннің төбесі биік.
Негізгі мағынасы Түйе мінген адамның бойы да, отырған орны да биіктеп көрінеді. Мақалдың тура мағынасы — түйеге мінген…
Сауыны аздың жазы қысқа.
Негізгі мағынасы «Сауыны аздың жазы қысқа» деген мақалдың тура мағынасы — сауын малы аз үйдің жаз бойы алатын сүті де…
Түйе алпыс күн аштыққа,
Отыз күн шөлдікке шыдайды.
Отыз күн шөлдікке шыдайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің төзімділігін мысал етіп, шыдам мен сабырдың қадірін көрсетеді. Тура мағынасында түйе…
Ас қадірін білмесең,
Ашаршылықта білерсің.
Ат қадірін білмесең,
Жаяуқалғанда білерсің.
Ашаршылықта білерсің.
Ат қадірін білмесең,
Жаяуқалғанда білерсің.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өмірдегі бағалы нәрсенің қадірін бар кезде білу керегін айтады. Ас адамның тіршілігіне керек…
Жылқы еті жесең, тісіңе,
жемесең, түсіңе кіреді.
жемесең, түсіңе кіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жылқы етінің қазақ тұрмысындағы аса қадірлі, дәмді ас екенін білдіреді. Тура мағынасы: жылқы…
Түлік төлден өседі.
Негізгі мағынасы Түлік те, мал да төлден көбейіп, өсіп-өнеді деген тура мағына береді. Астарлы мағынасы — кез келген…
Қатпа болған түйеге,
Ойсылқара не қылсын?
Қотыр болған қойға,
Шопан ата не қылсын?
Ойсылқара не қылсын?
Қотыр болған қойға,
Шопан ата не қылсын?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қатты жүдеп, қатпа болған түйеге де, қотыр болған қойға да иесі не істей…
Қойлы бай - қорлы бай,
Жылқылы бай - сылдыр бай.
Жылқылы бай - сылдыр бай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қойы көп байдың жағдайы жұтаң, ал жылқысы көп байдың дәулеті сырт көзге…
Түйені жүгендемейді,
Көп малды түгендемейді.
Көп малды түгендемейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйені жүгендеп, көп малды қайта-қайта түгендеп әуреленудің қажеті жоқ…
Сиырлының үйі - айран,
Сиырсыздың үйі - сырдаң.
Сиырсыздың үйі - сырдаң.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — сиыры бар үйде айран, сүт, құрт сияқты тағам мол болады, ал сиыры жоқ…
Қойға екі құлағынан басқаның бәрі жау.
Негізгі мағынасы Қойға қатысты бұл мақалдың тура мағынасы — қойдың өміріне пайдалысы аз, зиян келтіретін нәрсе көп…
Малда жазық жоқ,
Менде азық жоқ.
Менде азық жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: малдың жазығы жоқ, яғни кінәлі емес; ал адамда азық жоқ, сондықтан…
Ешкі егіз тауып, қойдан аспас,
Ит сегіз тауып, елден аспас.
Ит сегіз тауып, елден аспас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ешкі егіз тапса да, қойдай өнімді емес; ит сегіз тапса да, елдің орнын…
Түйенің артқаны - алтын, жегені - тікен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің тіршілігіндегі ауыртпалықты және соған қарамастан пайдасын көп ететін қасиетін…
Жақсы қошқар жарты отар қойға тең.
Негізгі мағынасы Жақсы қошқар бүкіл отардың берекесін келтіретін жетекші күш саналады. Мақалдың тура мағынасы — сапалы…
Үйірінен айырылған малды қасқыр жейді.
Негізгі мағынасы Үйірінен айырылған мал — қорғансыз, жалғыз қалған мал. Қасқыр — оған қауіп төндіретін жау. Мақалдың…
Нәсілі жаман сиырдан өлі бұзау туады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тегі нашар, күтімі әлсіз сиырдан тірі, ширақ бұзау емес, өлі бұзау тууы…
Бір бие үйдікі, екі бие елдікі.
Негізгі мағынасы «Бір бие үйдікі, екі бие елдікі» деген мақал малдың, әсіресе жылқының, пайдасы жеке үй шеңберінде ғана…
Түйе - көштің көлігі, қойдың серігі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің көшпелі өмірдегі аса маңызды мал екенін білдіреді. Тура мағынасында, түйе — жүк…
Сиырдың майы жанға рахат,
Зығырдың майы тәнге рахат.
Зығырдың майы тәнге рахат.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — сиыр майы асқа қосылса, дәм беріп, адамға жағымды болады; ал зығыр майы…
Жалпы бар деп жабыдан айғыр салмаңыз.
Негізгі мағынасы Жалпы бар деп жабыдан айғыр салмаңыз деген мақал «бар екен» деп, кез келген нәрсені жөнсіз іске қоса…
Өрісі жақсы мал оңалар.
Негізгі мағынасы «Өрісі жақсы мал оңалар» деген мақалдың тура мағынасы — жайылымы шүйгін, шөбі мол жерде жүрген мал тез…
Көбік қарда түлкі ойнар,
Көк шалғында жылқы ойнар.
Көк шалғында жылқы ойнар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал табиғаттың әр құбылысы мен әр тіршіліктің өзіне лайық ортасы болатынын білдіреді. Тура…
Таудағы ешкі ыңғай берсе,
Етектегі теке дедектеп жетеді.
Етектегі теке дедектеп жетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: тауда жүрген ешкі бір белгі берсе, етекте жүрген теке дереу жетіп келеді…
Күтімсіз мал өнбес,
Күйсіз көлік жүрмес.
Күйсіз көлік жүрмес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малға күтім жасалмаса, ол көбеймейді, семірмейді, берекелі болмайды; ал…
Мал төлімен жарасты,
Жер гүлімен жарасты.
Жер гүлімен жарасты.
Негізгі мағынасы Бұл мақал табиғаттағы және тіршіліктегі әр нәрсенің өзіне лайық сыңары, өзіне жарасымды орны болатынын…
Ешкі қырыққан сайын бір өледі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ешкіні қайта-қайта қырқай берсең, ол әлсіреп, ақыры өліп қалуы мүмкін…
Байда - сәурік, жарлыда - байтал.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бай адамның асау да күшті, мінезді сәурік айғыры болады, ал жарлының…
Түзде бұзауы жамырағанның
Үйде айраны төгілер.
Үйде айраны төгілер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай берекелі, малды-дәулетті көрінген үйдің ішкі жағдайы ондай берекеге сай болмауы…
Қой сүті - қорғасын,
Қойды соққан оңбасын.
Қойды соққан оңбасын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қойдың сүті өте құнарлы, қою әрі майлы келеді, сондықтан оны «қорғасын»…
Қойың болмаса,
Байлықта ойың болмасын.
Байлықта ойың болмасын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер қойың, яғни мал-мүлкің болмаса, байлық туралы көп ойлама дегенді…
Жаман сиыр жазда бұзаулайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жаман, күтімсіз, әлсіз сиыр көбіне жазда бұзаулайды. Астарлы мағынасы…
Құрттаған қой құдық басында.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — құрттаған, яғни әлсіреген не жарамсыз күйге түскен қой су ішетін құдық…
Ит жеті қазынаның бірі.
Негізгі мағынасы Ит жеті қазынаның бірі деп иттің адам өміріндегі орны ерекше екенін айтады. Тура мағынада — ит үй…
Қойды күзде құмға айда,
Жаз шыққанда шымға айда.
Жаз шыққанда шымға айда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал мал шаруашылығындағы тәжірибені білдіреді: қойды маусымға қарай дұрыс жайылымға айдау керек…
Бір мал арқан тоздырар,
Екі мал табан тоздырар.
Екі мал табан тоздырар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір ғана малды күнде арқандап ұстау арқанды тоздырады, ал екі малды қатар…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
Бірінші байлық - денсаулық,
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өміріндегі ең қымбат құндылықтарды ретімен көрсетеді. Бірінші байлық — денсаулық…
Тамыры берген түйеден ,
Тәңір берген тоқты артық.
Тәңір берген тоқты артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреуден сыйға не мұраға келген үлкен мал болғанмен, Алланың нәсіп еткен…
«Мал туралы» мақал-мәтелдер қазақтың көшпелі тұрмысынан, төрт түлікке сүйенген шаруашылығынан туған. Бұл санатта жылқы, түйе, сиыр, қой-ешкі жайлы нақыл сөздер арқылы малдың берекесі, ырысы, несібесі, сондай-ақ оны бағып-күту мен еңбектің маңызы суреттеледі.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.