Мал, төрт түлік туралы 305
Мал туралы мақал-мәтелдер — төрт түліктің қадірі, берекесі мен шаруаның тәжірибесін танытатын халық даналығы.
305
Мақал-мәтел
100.1K
Қаралым
328
Орташа
Сұрыптау:
Есек барға саналса да, малға саналмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: есек иесі үшін бар жануар болғанымен, оны қазақ ұғымында нағыз «мал»…
Ексең егін, ішерсің тегін.
Негізгі мағынасы Бұл мақал еңбектің өтеуі міндетті екенін білдіреді. Тура мағынада: егін ексең, оны күтіп-баптап, кейін…
Табақты үйдің тауығы қос жұмыртқа туады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: табақ ұсталатын, дастарханы жиі жайылатын, қонақ көп келетін үйдің тауығы…
Түйенің жолы үлкен,
Аттың жоны үлкен.
Аттың жоны үлкен.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйе мен аттың дене бітімі, жүріс-тұрысы жолда әртүрлі екенін білдіреді…
Жылқы: «Көктем де бір тойдым» -дер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жылқының табиғи төзімділігін, күтімге талғампаздығын және маусымға қарай күйі өзгеретінін…
Қой өгіз табады:
Бірі қонаққа сойылады,
Бірі қошқар қойылады.
Бірі қонаққа сойылады,
Бірі қошқар қойылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал малдың берекесін, шаруаның күтімін және ел ішіндегі ырыстың орнын білдіреді. Тура…
Жайлауды жайлап білмеген,
Малды айдап білмейді.
Малды айдап білмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жайлауға дұрыс шығып, қоныс жағдайын танып-білмеген адам малды да дұрыс…
Өзеннің көркі - жар,
Түйенің көркі - нар.
Түйенің көркі - нар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің өзіне лайық сәні мен қадірін көрсетеді. Өзеннің көркі — оның жағасындағы жар…
Бие кіндігінен өседі.
Негізгі мағынасы «Бие кіндігінен өседі» деген мақал жылқының тегі мен тұқымының аса маңызды екенін білдіреді. Тура…
Аттың атағы, түйенің табаны үлкен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда, аттың даңқы зор, түйенің табаны да үлкен деген тура мағына береді…
Жалғыз болсаң, түйе сақта,
Жарлы болсаң, бие сақта.
Жарлы болсаң, бие сақта.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға қолындағы мүмкіндігіне қарай тірлік қылуды, күнкөрісте шамасына сай шаруаны таңдауды…
Төрт түліктің төресі - түйе.
Негізгі мағынасы «Төрт түліктің төресі - түйе» деген мақал түйенің қазақ өміріндегі орны ерекше екенін білдіреді. Тура…
Табында да жоқ,
Сауында да жоқ.
Сауында да жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір нәрсенің табында да, сауында да жоқ екенін айту. Мұнда «табын» малдың…
Қой семіз болса,
Ішіндегісі егіз болады.
Ішіндегісі егіз болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер қой жақсы семірсе, ішінде егіз қозы болуы да мүмкін деген байқауға…
Жақсы ит - малға серік.
Негізгі мағынасы Жақсы иттің қадірі — оның малды қорғап, қораны күзетіп, иесіне пайда келтіруінде. Бұл мақал тура…
Көженің кенеуі бар,
Қымыздың қызуы бар.
Қымыздың қызуы бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көже тоқтық пен нәр береді, ал қымыз денені жылытып, сергітеді. Астарлы…
Құнанын Құдайындай,
Тайын Тәңіріндей көреді.
Тайын Тәңіріндей көреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өз малына шамадан тыс байланып, оны аса қымбат, тіпті киелі көретін адамды меңзейді. Тура…
Түзде бұзау өлсе,
Үйдегі сүтке ит тиеді.
Үйдегі сүтке ит тиеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түзде жоғалған, әлсіреген не өлген бұзаудың салдары үйдегі сүтке де әсер…
Жортар аттың тоқтығы жақсы.
Негізгі мағынасы Жортар аттың тоқтығы жақсы деген мақалдың тура мағынасы — ұзақ жолға, жұмысқа не сапарға шығатын аттың…
Желі құтты болса, бие сүтті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: егер бие байланған желі, яғни қымыз өндіретін орын таза, ыңғайлы әрі…
Малдың бір ұшы білекте,
Бір ұшы жүректе.
Бір ұшы жүректе.
Негізгі мағынасы Бұл мақал мал бағудың жай ғана тұрмыстық іс емес, үлкен жауапкершілік екенін білдіреді. «Білекте»…
Жігіттің күйін сұрама,
Жұрттан сауын сауған соң.
Малдың күйін сұрама,
Қонысынан ауған соң.
Жұрттан сауын сауған соң.
Малдың күйін сұрама,
Қонысынан ауған соң.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел-жұртынан, қонысынан айырылған адамның да, малынан ажыраған шаруаның да хәлі ауыр…
Таудағы қар - көлдің басы,
Күздегі күйек - төлдің басы.
Күздегі күйек - төлдің басы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал табиғаттағы және тіршіліктегі кез келген құбылыстың бастауын көрсетеді. Тауда жатқан қар…
Мал жетім күтімменен бағылмаса.
Негізгі мағынасы Мақалдың тура мағынасы — малға күтім жасалмаса, ол әлсіреп, күйі кетеді. Астарлы мағынасы — кез келген…
Екі жылда бір туған,
Түйенікі не талтаң?
Түйенікі не талтаң?
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда түйенің өте сирек төлдейтінін айтып тұр. Түйе екі жылда бір боталайды…
Тымырсық болса, ер оңбас,
Тоңға жатса, мал оңбас.
Тоңға жатса, мал оңбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ауа тымырсық, қапырық болса, адамға да, малға да жайсыз; ал тоңның, яғни…
Диқан болсаң, өгізің болсын.
Негізгі мағынасы Диқаншылық — табандылықты, даярлықты және жұмысқа жарамды құралды қажет ететін кәсіп. Бұл мақалдың…
Жүн керек болса, қойды қазанда қырық,
Қой керек болса, мизамда қырық.
Қой керек болса, мизамда қырық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жүн керек болса, қойды қырыққан дұрыс, ал қойдың күйі мен өсімін ойласаң…
Қойдың жайын ойласаң, құмға көш,
Сиыр жайын ойласаң, Сырға көш.
Сиыр жайын ойласаң, Сырға көш.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қойға қолайлы қуаң, кең құмды жерге көшу, ал сиырға шөбі шүйгін, суы мол…
Түйелі кісі күйлі,
Сиырлы кісі сыйлы.
Сиырлы кісі сыйлы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйесі бар адам тұрмысқа берекелі, сиыры бар адам ел ішінде қадірлі…
Кереге басы - кержусан,
Жесе малға жұғымды.
Жесе малға жұғымды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — керегенің басына кержусан ілінеді, ал кержусанның иісі мен қасиеті малға…
Қой мен түйе - байлыққа, жылқы - сәндікке.
Негізгі мағынасы Бұл мақал малдың әрқайсысының өз орны бар екенін білдіреді. Қой мен түйе ең алдымен тұрмыстық пайдасы…
Күндіз қойын күтерсің,
Түнде жүнін түтерсің.
Түнде жүнін түтерсің.
Негізгі мағынасы Бұл мақал мал баққан адамның еңбегі күн мен түнге бөлінбей, тынымсыз болатынын білдіреді. Тура…
Қозысы өлген саулыққа
Қой теліген барлықта.
Қой теліген барлықта.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қозысынан айырылған саулыққа бөтен қойды телігенде, ол оны бәрібір…
Түйе торы болмас,
Сиыр шабдар болмас.
Сиыр шабдар болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — түйе ешқашан торы түске, сиыр шабдар түске енбейді. Астарлы мағынасы — әр…
Күйлі малдан күйкі төл тумайды.
Негізгі мағынасы Күйлі малдан күйкі төл тумайды деген мақалдың тура мағынасы: тоқ, күтімі жақсы, семіз малдан әлсіз…
Құлындаған байталдан,
Құдықтағы су артылмайды.
Құдықтағы су артылмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жаңа құлындаған байталдың сүті өз төлінен артылмайды, яғни ол әзірше мол…
Бұралқы мал мінуге жақсы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — иесіз, қаңғыбас немесе бағусыз жүрген малды мінуге ыңғайлы, тез жуасып…
Қос аттылымен қол көбейеді,
Қозысымен қой көбейеді.
Қозысымен қой көбейеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — екі ат мінген адам жүрген жерде іс тездеп, күш артады; қойға қозы…
Ешкі бақсаң, түбіті көп, мүйізі пышаққа сап.
Негізгі мағынасы Ешкі бақсаң, одан тек сүт не ет қана емес, қосымша пайда да табуға болады деген ой айтылады. Ешкінің…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
Бірінші байлық - денсаулық,
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өміріндегі ең қымбат құндылықтарды ретімен көрсетеді. Бірінші байлық — денсаулық…
Тамыры берген түйеден ,
Тәңір берген тоқты артық.
Тәңір берген тоқты артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреуден сыйға не мұраға келген үлкен мал болғанмен, Алланың нәсіп еткен…
«Мал туралы» мақал-мәтелдер қазақтың көшпелі тұрмысынан, төрт түлікке сүйенген шаруашылығынан туған. Бұл санатта жылқы, түйе, сиыр, қой-ешкі жайлы нақыл сөздер арқылы малдың берекесі, ырысы, несібесі, сондай-ақ оны бағып-күту мен еңбектің маңызы суреттеледі.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.