Мал, төрт түлік туралы 305
Мал туралы мақал-мәтелдер — төрт түліктің қадірі, берекесі мен шаруаның тәжірибесін танытатын халық даналығы.
305
Мақал-мәтел
100.1K
Қаралым
328
Орташа
Сұрыптау:
Көтерем деп түйеден безбе,
Салтанатың емес пе?
Тебеген деп биеден безбе,
Қос қанатың емес пе?
Салтанатың емес пе?
Тебеген деп биеден безбе,
Қос қанатың емес пе?
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға пайдасы бар, бірақ мінезі ауыр не күтімі қиын нәрседен бірден бас тартпауды үйретеді…
Мал баққанға бітеді,
Отын жаққанға бітеді.
Егін еккенге бітеді,
Жерін тауып сепкенге бітеді.
Отын жаққанға бітеді.
Егін еккенге бітеді,
Жерін тауып сепкенге бітеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтелдің тура мағынасы — малдың көбейіп, отынның жануы, егіннің бітуі ең алдымен оны қолға…
Түйе күндіз жайылады,
Түнде күйіс қайырады.
Түнде күйіс қайырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал түйенің табиғи тіршілігі арқылы адамға ой салады: әр нәрсенің өз уақыты, өз тәртібі бар…
Тойған қозы момақан.
Негізгі мағынасы Тойған қозы момақан деген мақалдың тура мағынасы — қарны тоқ, жайлы күйдегі қозы тыныш, жуас болады…
Арық қойда төстік жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: арық, жүдеу қойдың денесінде ет те, майлы төстік те болмайды. Астарлы…
Құтты қонақ келсе,
Түйесі өсер.
Құтсыз қонақ келсе,
Үй иесі өлер.
Түйесі өсер.
Құтсыз қонақ келсе,
Үй иесі өлер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қонақтың үйге әкелетін ырысы мен ықпалы туралы айтады. Тура мағынасында, жақсы, берекелі…
Қой шелді болмай, төлді болмайды.
Негізгі мағынасы Қойдың шелді болуы — оның қоңды, семіз, күйлі болғанын білдіреді. Ал мал күйлі болмаса, төлдеуі де…
Малдың нарқын иесі емес, базар айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малдың құнын, бағасын оны иемденген адам емес, нарықтағы сұраныс пен…
Нары бар, нары бардың малы бар.
Негізгі мағынасы «Нары бар, нары бардың малы бар» деген мақалдың тура мағынасы — түйесі, дәлірек айтқанда, нар түйесі…
Мал семіз болса, төл егіз,
Жер семіз болса, дән егіз.
Жер семіз болса, дән егіз.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: мал дұрыс бағып-күтілсе, семіз болады да, көбейіп, төлдеп-өседі; жер…
Малды тауысам десең, пұл қыл,
Астықты тауысам десең, ұн қыл.
Астықты тауысам десең, ұн қыл.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малды түгел жұмсағың келсе, оны ақшаға айналдыр, ал астықты тауыса…
Бала таппаған қатыннан
Лақтаған ешкі артық.
Лақтаған ешкі артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бала көтермеген әйелден лақтаған ешкі артық деген ой. Астарлы мағынасы…
Киелі мал иелі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — малдың киесі, яғни оның өз ырысы, берекесі, қадірі бар деген ой. Астарлы…
Мал арыстанның аузында, түрікменнің түбінде.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: малдың бір бөлігі арыстанның аузында, ал бір бөлігі түрікменнің түбінде…
Құстың қонар жерін су білер,
Мал қонысын ну білер.
Мал қонысын ну білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: құс қай жерге қонатынын судың бар-жоғы айқындайды, ал мал қай жерге…
Ердің малы елде, еріккенде қолда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ер жігіттің мал-мүлкі мен дәулеті жеке басының ғана сәні емес, ел ішіндегі тірек, ортақ…
Мал жайған малдың жайылғанына тояды.
Негізгі мағынасы Мақалдың тура мағынасы — мал еркін жайылып, тойынып, қарнын тойдырады. Астарлы мағынасы — кез келген…
Атан бол, бура бол, інгенімді қайыт.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйеге қатысты сөз. «Атан», «бура», «інген» — түлік атаулары, ал «қайыт»…
Қой толғағыңды берме,
Оң толғағыңды бер.
Оң толғағыңды бер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қой төлдегенде оның толғағын, яғни қиналысын бермеу, жақсысын беріп…
Мал қолда, жан ұяда.
Негізгі мағынасы «Мал қолда, жан ұяда» деген мақалдың тура мағынасы — мал болса да, иесінің қарауында, жан мен отбасы…
Қорасында сиыры бардың
Қонағына сыйы бар.
Қонағына сыйы бар.
Негізгі мағынасы Қорасында сиыры бар адамда қонағына ұсынар сүті, айраны, қатығы болады деген тура мағына жатыр…
Қой көрмесек те, ешкілі байдың қызы едік.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — «қой ұстамасақ та, ешкісі бар байдың қызы едік» деген сөз. Астарлы…
Мал қонысын іздейді,
Ер туысын іздейді.
Ер туысын іздейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша мал өзіне жайлы қоныс, шүйгін өріс іздейді. Ал адам, әсіресе ер…
Түйеден нар туады моншақ өркеш.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйеден кейде нардай ірі, ерекше күшті, бағалы түлік туады, ал оның өркеші…
Қас татының жаманы.
Қаракеш болар сипаңдап.
Қалбағайы түйені,
Жүк көтермес қалтаңдап.
Аруанадан туған нар,
Жүк көтерер талтаңдап.
Қаракеш болар сипаңдап.
Қалбағайы түйені,
Жүк көтермес қалтаңдап.
Аруанадан туған нар,
Жүк көтерер талтаңдап.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы мен жаманды салыстырып, шын мықтыны сыртқы көрінісіне қарап емес, ісіне қарап тану…
Түйе анасы бірден ,
Қой анасы бестен ,
Өсейін десе астаң -кестең.
Қой анасы бестен ,
Өсейін десе астаң -кестең.
Негізгі мағынасы Бұл мақал төлдің, яғни жас малдың өмірі мен өсуінің өз заңдылығы барын білдіреді. Түйе ботасын көбіне…
Сиырдың пірі - Зеңгі баба.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сиыр малының киесі, қамқоршысы бар деген халық түсінігін білдіреді. Тура мағынасында, сиырды…
Пиғылы жаман бұқа,
Ұрғашы бұзаудың қасына жатады.
Ұрғашы бұзаудың қасына жатады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жаман ниетті, бұзық мінезді адамның әлсізге, қорғансызға жақын жүретінін ескертеді. Тура…
Үйге үт кірді,
Егіншінің көкейіне құт кірді.
Егіншінің көкейіне құт кірді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал егінші үшін үйге дәннің, астықтың кіруі – ең үлкен қуаныш, береке екенін білдіреді. Тура…
Бақпасаң, мал кетеді,
Күтпесең, қатын кетеді.
Күтпесең, қатын кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үйдегі малды да, отбасындағы әйелді де өз жағдайында күтіп-баптамасаң, қадірі кетіп…
Жер отты болса, мал сүтті.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жердің шөбі шүйгін, оты мол болса, мал жақсы жайылып, сүтті әрі күйлі болатынын білдіреді…
Бақырауық демесең,
Бағалы түлік - түйе ғой.
Жаман да болса, өз ұлың,
Өз малыңа ие ғой.
Бағалы түлік - түйе ғой.
Жаман да болса, өз ұлың,
Өз малыңа ие ғой.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өзінікін жатсынбай, қадірлей білуі керек екенін айтады. Түйе – қазақ үшін бағалы…
Қой бақтым -қоңырау тақтым.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қой баққан адам мойнына қоңырау тағып, малды бағуда сақтық пен бақылау…
Қой мыңға жетсе,
Кереге басынан бас кетпейді.
Кереге басынан бас кетпейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қойдың саны қанша көбейсе де, керегенің басынан бас кетпейді, яғни үй…
Ешкі бақтым - еңіреп бақтым.
Негізгі мағынасы «Ешкі бақтым - еңіреп бақтым» деген мақал малдың ең қолайсыз, бейнеті көп түрін баққан адамның көрген…
Боталаған түйеден,
Бұлақ суы артылмас;
Құлындаған биеден,
Құдық суы артылмас.
Бұлақ суы артылмас;
Құлындаған биеден,
Құдық суы артылмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: боталаған түйе мен құлындаған бие көп су ішеді, сондықтан олардың шөлін…
Түйеде - жампоз,
Жылқыда - тұлпар,
Сиырда - тынжы,
Қойда құтпан асыл.
Жылқыда - тұлпар,
Сиырда - тынжы,
Қойда құтпан асыл.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр түліктің ішіндегі ең таңдаулысын, ең мықтысын, ең бағалысын дәріптейді. Тура мағынасында…
Малы бардың назы бар.
Негізгі мағынасы «Малы бардың назы бар» деген мақалдың тура мағынасы — малы, дәулеті бар адамның өз қалауы, еркелігі…
Қораң оңды болса, қойың қоңды болады.
Негізгі мағынасы Қораң оңды болса, қойың қоңды болады деген мақалдың тура мағынасы — қорасы берік, таза, ықшам адамда…
Түйенің пірі - Ойсылқара.
Негізгі мағынасы «Түйенің пірі - Ойсылқара» деген мақал түйені ерекше қадірлейтін, оны киелі санайтын халық түсінігін…
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал елдің де, жердің де сәні мен берекесі өзіне тән құндылығында екенін айтады. Тура мағынада…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
Бірінші байлық - денсаулық,
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өміріндегі ең қымбат құндылықтарды ретімен көрсетеді. Бірінші байлық — денсаулық…
Тамыры берген түйеден ,
Тәңір берген тоқты артық.
Тәңір берген тоқты артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреуден сыйға не мұраға келген үлкен мал болғанмен, Алланың нәсіп еткен…
«Мал туралы» мақал-мәтелдер қазақтың көшпелі тұрмысынан, төрт түлікке сүйенген шаруашылығынан туған. Бұл санатта жылқы, түйе, сиыр, қой-ешкі жайлы нақыл сөздер арқылы малдың берекесі, ырысы, несібесі, сондай-ақ оны бағып-күту мен еңбектің маңызы суреттеледі.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.
Мақал-мәтелдер малға қатысты тәлім-тәрбие береді: қанағат, үнем, адал еңбек, жауапкершілік, қамқорлық сияқты құндылықтарды ұғындырады. Сонымен бірге әр түліктің мінезі мен қасиетін теңеу етіп, адам болмысы, мінез-құлық, елдік пен тұрмыс тәжірибесін ықшам да әсерлі түрде жеткізеді.