Құрттаған қой құдық басында.
«Құрттаған қой құдық басында.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жарасына шыбын жұмыртқа салып, құрт түскен қой отармен бірге алысқа жайылып кете алмайды: әлсіз, мазасыз, ол суат маңында, құдық басында тұрып қалады, шопан оны сол жерден көреді. Мақал осы суреттен адамға ауысады: ауруы, кемшілігі, мұқтаждығы бар адам басқалармен тең жүре алмай, көмектің маңынан шықпайды, жұрттың көзінде жүреді. Мақалды кейде басқаша да түсінеді: кемшілік жасырынбайды, кімнің ісі ақсап тұрса, ол бәрінен бұрын көзге түседі.
Образдар мен теңеулер
Құрттау — жазда малдың жарасына, кейде жүнінің астына шыбын құртының түсуі; бұл қой үшін ауыр, қатерлі ауру. Ыстықта құрттаған қой жайылымға бармай, салқын әрі су бар жерді, құдық маңын паналайды. Құдық — далада малдың да, шопанның да басы қосылатын жер; мұнда тұрған мал бәрінің көзіне түседі. Мақал «құрттаған» мен «құдық басы» сөздерін қатар қойып, әлсізді де, оның ақауын да бір жерге шоғырландырады: ауру мал отардан бөлінеді, бірақ жұрт ортасынан кетпейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мұқтаж, ісі ақсап жүрген адамның әрдайым көмекке жақын жерден табылатынын айтқанда, кейде жеңіл кекесінмен, кейде жанашырлықпен айтады. Мысалы, үлгермейтін оқушы мұғалімнің қасынан шықпаса, үлкендер: «Құрттаған қой құдық басында» деп күледі. Науқас адамның ауруын мазақ ету үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Құрылыс бригадасында тапсырмасын бітіре алмаған жігіт күнде шебердің вагоншасы алдында жүргенде, ағасы оны ертіп әкетіп, ісін бірге аяқтайды.
— Жайлауда шопан отардан қалып, құдық маңында жатқан қойды көріп, бірден оның жарасын тексереді.
— Ауылда қарызы көп көрші күнде дүкеннің алдында жүріп, сатушы апайдан тағы да несиеге дүние сұрайды.