Қатпа болған түйеге,
Ойсылқара не қылсын?
Қотыр болған қойға,
Шопан ата не қылсын?

Негізгі мағынасы

Иесі қамын жемей, әбден арықтатып, қатпа етіп алған түйеге түйенің пірі Ойсылқара да ештеңе істей алмайды; бағусыз қотыр басқан қойға қойдың пірі Шопан ата да ем бола алмайды. Мақал адамның өз ісінің салдарына жауапты екенін айтады: малды бақпай, күтпей, кейін әулиеге сиыну пайдасыз. Адамға ауыстырсақ, ісін әбден ушықтырып, күйін құртқан адамға сырттан келген көмек те, тілек те кеш келеді. Мақал түзелмейтін күйге жеткен нәрсені сипаттау үшін де айтылады.

Образдар мен теңеулер

Ойсылқара — қазақ ұғымындағы түйенің пірі, Шопан ата — қойдың пірі; ауыл адамы малы ауырса, жоғалса, солардың атын атап медет тілеген. Мақал бұл сенімді жоққа шығармайды, бірақ оның шегін көрсетеді: пір иесінің еңбегін алмастырмайды. Қатпа — әбден жүдеп, сүйегі шығып, терісі қатқан түйе. Қотыр — терісі мен жүнін жейтін жұқпалы ауру, уақытында емдемесе, бүкіл отарға жайылады. Екі бөлік бір құрылыммен, қайталанған «не қылсын?» сұрағымен түйінделеді, сол арқылы ой жатталып қалады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды салғырт, ісін қараусыз қалдырып, енді тек сәттілік не біреудің көмегін күтіп отырған адамға айтады. Үні кейістік, ескерту. Мысалы: «Жыл бойы оқымай, емтихан алдында бақ тілеп отырсың. Қатпа болған түйеге Ойсылқара не қылсын?» Тағдыр тәлкегіне ұшыраған, кінәсіз зардап шеккен адамға айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Малшы қыс бойы шөп дайындамай, көктемде арық түйелерін көрген соң, тәжірибелі қария оған кеш қалғанын айтады.
— Шахмат үйірмесінде жаттықпаған бала турнир алдында «бақытты» қалам іздегенде, жаттықтырушы күліп осы мақалды айтады.
— Көлігін жылдар бойы жөндетпеген жүргізуші жолда тоқтап қалып, шеберден ғажайып күткенде, шебер басын шайқайды.