Молдалының тілі - сынық,
Төрелінің тізі - сынық.
«Молдалының тілі - сынық, Төрелінің тізі - сынық.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдың тура мағынасы: молдасы бар жердің тілі сынық, төресі бар жердің тізесі сынық. Мұндағы «молдалы» — молда ықпал еткен орта, «төрелі» — төре үстемдік құрған орта. Астарлы мағынасы — әр үстем топ адамды өзінше тежеген: молданың сөзі заң саналған жерде адам тілін тістеп, ойын еркін айта алмайды, ал төре билеген жерде тізе бүгіп, иіліп жүруге мәжбүр. Мақал ертедегі қоғамдағы діни және тектік үстемдіктің қысымын халықтың өз көзімен, әжуамен сипаттайды. Кей түсіндірмеде «тілі сынық» араб-парсы сөзі араласқан, кітаби тіл деп те ұғынылады.
Образдар мен теңеулер
«Тіл» — ой мен сөз еркіндігінің белгісі, «тізе» — адамның тік тұрысы, намысы. Тілдің сынуы — ойын айтуға батылы жетпеу, тізенің сынуы — үнемі бас иіп, құлдық ұрып тұру. Екі тармақтың «сынық» деген бір сөзбен аяқталуы ойды күшейтеді: түрі басқа болғанымен, екеуінде де адамның еркі шектеледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақалды тарихи сын ретінде түсінген жөн: ол дінге сенетіндерді немесе белгілі бір әулетті кемсіту емес, кез келген үстемдік адамның сөзі мен қадірін тежейтінін айтады. Мысалы, қызметкерлер басшыдан қорқып, жиналыста ойын ашық айта алмаса, мақалдағы «сынық тіл» мен «сынық тізе» еске түседі.
Tóreliniń tizi - synyq.