Хан, төре, басшы туралы 229
Басшы туралы мақал-мәтелдер: көшбасшылық, әділдік, жауапкершілік пен ел басқару жөніндегі халық даналығы.
229
Мақал-мәтел
69.8K
Қаралым
304
Орташа
Сұрыптау:
Басшы көп те, қосшы аз, көбінің басы таз.
**Негізгі мағынасы** «Басшы көп те, қосшы аз, көбінің басы таз» деген мақал бір істі тындыратын адамнан гөрі, өзін басш...
Қатыныңа құл болмасаң,
Үй болмайсың.
Халқыңа құл болмасаң,
Би болмайсың.
Үй болмайсың.
Халқыңа құл болмасаң,
Би болмайсың.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — отбасыңда да, еліңде де өз орныңды біліп, жауапкершілікпен қызмет етпе...
Қараша - хан тұсында,
Әйел - ер тұсында.
Әйел - ер тұсында.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал қоғамдағы әр адамның өз орны, өз салмағы бар екенін білдіреді. "Қараша" — қарапайым халы...
Ит тобын арыстан бастаса,
Барлық ит арыстан болады,
Арыстан тобын ит бастаса,
Барлық арыстан ит болады.
Барлық ит арыстан болады,
Арыстан тобын ит бастаса,
Барлық арыстан ит болады.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал топты кім бастап, кім басқарса, соның ықпалы бәріне тарайтынын айтады. Тура мағынада итті...
Отырса от басында,
Көшсе көш басында.
Көшсе көш басында.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамды елге сыйлы, сөзі өтімді, ісі алдыңғы қатарлы, қай ортада да беделі бар тұлға ретін...
Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: жеті атасы бойы би болған адам ел ісіне ерте араласып, жұрттың жағдайын...
Ойында өрелік жоқ,
Ханда төрелік жоқ.
Ханда төрелік жоқ.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: ойын-сауықта, қалжың мен ермек үстінде терең ой мен биік салмақ болмайд...
Түйенің құйрығы жерге жетсе,
Ешкінің құйрығы көкке жетер.
Ешкінің құйрығы көкке жетер.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал дүниедегі тәртіп бұзылып, табиғи өлшем мен үйлесім өзгерсе, соның салдары әлсіз бен ұсақ...
Ақын ғаріп емес пе,
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал сөзге де, іске де әділ қарауды ескертеді. Ақын шын бағаланбай, жалған мақтауға сүйенсе, о...
Ханның екі сөйлегені - өлгені.
**Негізгі мағынасы** «Ханның екі сөйлегені - өлгені» деген мақал басшы адамның сөзі бір, уәдесі берік болуы керек екені...
Хан - қазық, би - тоқпақ.
**Негізгі мағынасы** «Хан - қазық, би - тоқпақ» мақалы ел басқарудағы екі түрлі қызметтің мәнін көрсетеді. Хан — мемлек...
Ақымақ атқа мінсе, атасын танымас.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ақылсыз, тәкаппар не есірген адам билікке, дәулетке, мансапқа жетсе, өзінен бұрынғыны да,...
Хан кетсе - құт, келсе - жұт.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билігі әлсіз, әділетсіз немесе елге пайдасынан зияны көп басшы туралы айтады. Тура мағына...
Төре айғақ болса, бітім болмас,
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ел ішіндегі дау-дамайдың әділ шешілуі кейде тек жоғары дәрежелі адамға немесе сыртқы беде...
Әзірет Әлінің қылышы,
Саған да тиер бір ұшы.
Саған да тиер бір ұшы.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — Әзірет Әлінің әйгілі қылышы өте өткір, қуатты қару болған, оның ұшы ти...
Ең көп оқылған
Күш атасын танымас.
**Негізгі мағынасы** «Күш атасын танымас» деген мақал адамның күші тасып, бетімен кеткен кезде ол өз шегін, тәртіпті, т...
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені —...
Хан - шаңырақ, халық - уық.
**Негізгі мағынасы** «Хан - шаңырақ, халық - уық» деген мақал ел басқару мен жұрттың бір-біріне тірек болуын астарлайды....
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді қор...
Ақылды басшы алдырмас.
**Негізгі мағынасы** Ақылды басшы елдің жайын алдын ала ойлап, қиындықтың бетін ерте қайтарады. Мұнда тура мағынада — ба...
«Басшы туралы» мақал-мәтелдер – ел басқару, жетекшілік ету, әділ шешім, тәртіп пен жауапкершілік жайлы халықтың өмірлік тәжірибесінен туған нақыл сөздер. Бұл топтағы даналық ойлар басшының мінезі, сөзі мен ісінің бірлігі, қарашаға қамқорлығы, қиын шақта дұрыс бағыт көрсете білуі сияқты қасиеттерді бағалайды.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.