Хан, төре, басшы туралы 229
Басшы туралы мақал-мәтелдер: көшбасшылық, әділдік, жауапкершілік пен ел басқару жөніндегі халық даналығы.
229
Мақал-мәтел
58K
Қаралым
253
Орташа
Сұрыптау:
Төресі бар елдін, төбесі бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: қандай бір елдің төресі, яғни елді бастайтын басшысы, қадірлі адамы бол...
Ешкі бастаған қой егінге түсер,
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — ешкі бастап жүрген қой отары егінге кіріп кетеді деген ойды білдіреді...
Хан Құдай емес,
Қара қурай емес.
Қара қурай емес.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да адам, ол Құдай емес; қарапайым пенде де құр кеуіп тұрған қурай с...
Ханның қасында қалтырап жатқанша,
Қарадан қалағаныммен қаңғырып өлейін.
Қарадан қалағаныммен қаңғырып өлейін.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал адамның ар-намысы мен еркіндігін бәрінен жоғары қоятынын білдіреді. Тура мағынасында: бір...
Ханның ақысы болса,
Қараның қақысы бар.
Қараның қақысы бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: хан да, қара да адам, екеуінің де өзіне тиесілі ақысы, яғни құқығы бар....
Төренің төлеңгіті,
Байдың жалшысы қодаң.
Байдың жалшысы қодаң.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен байлыққа жақын жүрген адамның өзінен де, сөзінен де бір пайда күту қиын екенін...
Қажы бардағы күн қайда?
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: адам қажы, беделді, сөзі өтімді кісі бар кезде кез келген істің сәтін т...
Жаман би дауда алдырады.
**Негізгі мағынасы** Жаман би даудың түйінін тарқата алмайды, керісінше, істі ушықтырып, әділ шешімнің орнына әлсіздік т...
Ескі ханның ақылы жүрмес,
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен басқаруда ескірген тәсіл де, тәжірибесіз жаңа бұйрық та бірдей жүрмейтінін білд...
Барма ханға,
Өзі келер малға.
Барма биге,
Өзі келер үйге.
Өзі келер малға.
Барма биге,
Өзі келер үйге.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал асығып, өзіңе қажет нәрсенің соңынан шамадан тыс жүгіре берме деген ойды білдіреді. Кейде...
Кілемге бергісіз алаша бар,
Ханға бергісіз қараша бар.
Ханға бергісіз қараша бар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы — кілемдей қымбат көрінетін қарапайым алаша да болады, ханның орнын басп...
Әкімге қарсы келме,
Күніңе кемшілік келер,
Молдаға қарсы келме,
Дініңе кемшілік келер.
Күніңе кемшілік келер,
Молдаға қарсы келме,
Дініңе кемшілік келер.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік иесіне де, дін жолын ұстанған адамға да орынсыз қарсы келмеуді ескертеді. Тура мағы...
Мың қойға - бір Шопан,
Мың жылқыға - бір Қамбар.
Мың жылқыға - бір Қамбар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақалдың тура мағынасы: көп қойға бір шопан, көп жылқыға бір қамбар жетіп, оларды бағып-қағып,...
Жақсы қошқар жарты отар қойға тең.
**Негізгі мағынасы** Жақсы қошқар бүкіл отардың берекесін келтіретін жетекші күш саналады. Мақалдың тура мағынасы — сапа...
Қазы - хан қасында,
Қараша - жар басында.
Қараша - жар басында.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал қоғамдағы теңсіздікті, ел ішіндегі орын-орынды білдіреді. Тура мағынасында қазы ханның қа...
Ең көп оқылған
Күш атасын танымас.
**Негізгі мағынасы** «Күш атасын танымас» деген мақал адамның күші тасып, бетімен кеткен кезде ол өз шегін, тәртіпті, т...
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені —...
Хан - шаңырақ, халық - уық.
**Негізгі мағынасы** «Хан - шаңырақ, халық - уық» деген мақал ел басқару мен жұрттың бір-біріне тірек болуын астарлайды....
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
**Негізгі мағынасы** Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді қор...
Ақылды басшы алдырмас.
**Негізгі мағынасы** Ақылды басшы елдің жайын алдын ала ойлап, қиындықтың бетін ерте қайтарады. Мұнда тура мағынада — ба...
«Басшы туралы» мақал-мәтелдер – ел басқару, жетекшілік ету, әділ шешім, тәртіп пен жауапкершілік жайлы халықтың өмірлік тәжірибесінен туған нақыл сөздер. Бұл топтағы даналық ойлар басшының мінезі, сөзі мен ісінің бірлігі, қарашаға қамқорлығы, қиын шақта дұрыс бағыт көрсете білуі сияқты қасиеттерді бағалайды.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.