Атың жаман болса, қарың кетер,
Балаң жаман болса, арың кетер.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сырттай екі бөлек нәрсені салыстырғанмен, екеуінің де адам өміріндегі орны зор екенін айтады. Жаман ат иесіне пайда емес, қайта салмақ салып, шаршатады, жолда да, жұмыста да сенімсіздік тудырады. Ал жаман бала — ең үлкен қасірет, өйткені ол әкенің не ананың ғана емес, бүкіл әулеттің абыройына дақ түсіреді. Сондықтан мақалдың астарлы мағынасы: малды да, ұрпақты да дұрыс бағу керек, ал баланы тәрбиелеу — ата-ана үшін ең жауапты іс.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ат» — адамның серігі, тірлігіне қызмет ететін малдың символы. «Қарың кетер» дегені — денсаулықтың, күш-қуаттың, берекенің азаюы. «Балаң» — тек өз перзентің емес, ұрпақ пен тәрбиенің бейнесі. «Арың кетер» тіркесі — ел ішіндегі намыс, бедел, адамгершілік жоғалатынын білдіреді. Яғни мақалда малдың да, баланың да сапасы адамның өміріне тікелей әсер ететінін көрсететін терең салыстыру бар.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өз мәнін жоғалтқан жоқ. Жауапсыз, тәрбиесіз бала отбасының беделіне нұқсан келтіруі мүмкін. Мысалы, ата-ана баласының оқуына, мінезіне, ортасына көңіл бөлмесе, ол кейін қоғамда теріс қылық жасап, бүкіл әулетке сөз келтіреді. Сондықтан мақал адамдарды ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән беруге үндейді.
Balań jaman bolsa, aryń keter.