«Арзымасқа ақылыңды тауыспа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Арзымасқа ақылыңды тауыспа: тұрмайтын нәрсеге не тұрмайтын адамға ойыңды, күшіңді түгел жұмсама. Арзымас — лайық емес, бағасы жоқ. Мақал екі жағдайға бірдей айтылады. Біріншісі — ұсақ, мәнсіз іс: адам болмашы дауға, ұсақ ренішке күні-түні бас қатырып, маңызды іске шамасы қалмайды. Екіншісі — ақылды бағаламайтын адам: оған қанша ақыл айтсаң да, түк шықпайды. Ақыл — сарқылатын қазына, оны орнымен жұмсау жөн деген ой жатыр.
Образдар мен теңеулер
Тауыспа деген етістік ақылды азық-түлік, отын, су сияқты сарқылатын қорға теңейді. Көшпелі тұрмыста қыстың ұзағына жететін соғымды, малдың жемін, құдықтың суын орнымен жұмсау өмір талабы болған; бір күнде бәрін тауысқан үй қыстан шықпайды. Ақыл да сол секілді. Арзымас — еңбек жұмсауға тұрмайтын, лайық емес деген сөз; сөз етуге арзымайды деген тіркесте де сақталған. Тыйым салу түріндегі тауыспа сөзі мақалды өсиеттей етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды болмашы нәрсеге күйіп-пісіп жүрген адамға, немесе ақыл айтса да тыңдамайтын біреуге уақытын кетіріп жүрген адамға айтады. Үні — достық кеңес, кейде жұбаныш. Адамды тікелей арзымас деп атау қорлау болады, сондықтан мақалды іске қатысты айтқан абзал. Мысал: «Арзымасқа ақылыңды тауыспа, бір ауыз сөзге бола апта бойы ұйқың қашпасын».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісімен шарбақтың бір метрі үшін ай бойы дауласып жүрген әкесіне қызы денсаулығының бұдан қымбат екенін айтып, бітімге шақырады.
— Базарда бір тиын үшін сатушымен жарты сағат керілдескен ағасына інісі уақыттың бағасы одан көп екенін еске салады.