Алғаның жаман болса,
Қонағың кетеді.
Ұлың жаман болса,
Бақытың кетеді.
«Алғаның жаман болса, Қонағың кетеді. Ұлың жаман болса, Бақы…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үйленген жарың жаман болса, қонағың кетеді; ұлың жаман болса, бақытың кетеді. Мақал отбасындағы екі адамның, жар мен баланың, үй ырысына ықпалын айтады. Қазақ үйінде қонақ күту — шаңырақтың абыройы; оны дастархан жайып, жылы шыраймен қарсы алатын үй иесі болмаса, қонақ ол үйге қайта аттамайды. Ал ұл — әкенің жалғасы, үміті: оның жаман жолға түсуі бүкіл отбасының бақытын кетіреді. Отбасының берекесі әр мүшесінің мінезіне байланысты.
Образдар мен теңеулер
«Алған» — ер адамның үйленген әйелі; «алғаның» деп сөз ер адамның атынан айтылады. Бұл ескі тұрмыстың көзқарасы: үй шаруасы мен қонақ күту әйелдің қолында деп саналған. Қонақ — қазақ үшін құрметті тұлға, оны құт пен берекенің белгісі санайды. Ұл — шаңырақтың иесі, әкенің ісін жалғастырушы. Мақал екі бөлігін бірдей құрылыммен құрып, «қонағың кетеді — бақытың кетеді» деп бір етістікпен аяқтайды, сөйтіп екі шығынды бірдей ауыр етіп көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Отбасы құндылықтары, жар таңдау мен бала тәрбиесі туралы әңгімеде ақыл не ескерту ретінде айтылады. Мысалы, үйлену алдындағы ұлына әкесі: «Алғаның жаман болса, қонағың кетеді деген, жарыңды жақсылап таңда әрі өзің де жақсы бол», — дейді. Бүгін бірінші жолы үй берекесін тек әйелге жүктегендей естіледі, оны әйелді кінәлау үшін қолдану орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ұлының жаман жолға түскеніне қайғырған көршісін әкесінің досы жұбатып, мақалдың екінші жолын айтты.
— Тойда ақсақал жас жұбайға үйлерінен қонақ үзілмесін деп тілеп, мақалды әзілмен еске салды.
Qonaǵyń ketedi.
Ulyń jaman bolsa,
Baqytyń ketedi.