Арлы арына қараса,
Арсыз «жеңдім» дейді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам бойындағы ар мен ұяттың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Арлы адам бір істі істегенде алдымен өзінің арына, намысына, ұятына қарайды, яғни «менің бұл әрекетім дұрыс па, адал ма?» деп ойлайды. Ал арсыз адам жеңісті тек өз пайдасы үшін көреді, тіпті ол жеңіс әділетсіз жолмен келсе де, соны мақтаныш санайды. Демек, мақал адалдық пен намыс биікте тұратынын, ал арсыздық адамды рухани төмендететінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «арлы» мен «арсыз» — бір-біріне қарама-қарсы екі мінездің бейнесі. «Арына қараса» деген тіркес адамның ішкі таразысымен, ар-ожданымен есептесетінін білдіреді. Ал «жеңдім» деген сөз — сырт көзге ғана жетістік сияқты көрінетін, бірақ шын мәнінде өзімшілдік пен мақтанға құрылған бос қуаныштың белгісі. Мұнда жеңіс пен ұят салыстырылып, нағыз құндылықтың қайда екені аңғарылады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал оқу мен жұмыста, тіпті әлеуметтік желідегі пікірталаста да өзекті. Мысалы, біреу тесті көшіріп өтіп, «жеңдім» деуі мүмкін, бірақ арлы адам ондай нәтижені жеңіс деп санамайды. Ол адал еңбекті, таза жолмен жетуді жоғары қояды. Мұндай сөз адамды өз ісіне жауапты болуға тәрбиелейді.
Arsyz «jeńdim» deıdi.