Атадан жақсы ұл туса,
Қар үстіне от жағар.
Атадан жаман ұл туса,
Ат үстінен ит қабар.

Негізгі мағынасы

Жақсы ұл қардың үстіне де от жаға алады: ең қиын, мүмкін емес сияқты жағдайдан жол тауып, ісін тындырады. Жаман ұлды ат үстінде отырса да ит қабады: ол тіпті ыңғайлы, мықты жағдайда да сорға жолығады, өзін қорғай алмайды. Мақал жақсы адамның мүмкіндігі сыртқы жағдайға емес, өз қабілеті мен тапқырлығына байланысты екенін айтады. Жаманның басына бақ қонса да, ол оны ұстап тұра алмай, жұрттың мазағына айналады.

Образдар мен теңеулер

Қар үстіне от жағу — аязда, отын табу қиын, жер дымқыл кезде от тұтату; далада тәжірибелі, епті адамның ғана қолынан келетін іс. Ат үстіндегі адам — қазақ ұғымында ең мықты, биік жағдайдағы адам, ит оған жете алмайды. Атты кісіні ит қабады деу — масқараның шегі, ол адамның тым олақтығын, бағының жоқтығын көрсетеді. Мақалда «туса — туса», «жағар — қабар» қайталаулары мен «от — ат — ит» дыбыс ойыны бар.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Іскер, тапқыр жігітті мақтағанда алғашқы жартысы, қолында бәрі бола тұра ісін бүлдірген олақ адам туралы екінші жартысы айтылады. Үні — мақтау не мысқыл. Ата-ананың көзінше олардың баласы туралы «ат үстінен ит қабар» деу ауыр тиеді. Мысалы: «Боранда көлігі тұрып қалғанда да жол тауып, жолаушыларды үйге жеткізді, атадан жақсы ұл туса, қар үстіне от жағар».

Қолданылу жағдаяттары

— Жайлауда нөсерден кейін шопанның ұлы дымқыл шөптің арасынан от тұтатып, шай қайнатқанда, атасы мақалдың алғашқы жолдарын айтып мақтанады.
— Әкесі ашып берген дүкенді бір жылда күйретіп, қарызға батқан жігіт туралы ауыл ақсақалдары мақалдың екінші жартысын айтып күрсінеді.