Атың шабан болса -
дүниенің азабы,
Алғаның жаман болса -
бұл дүниенің тозағы,
Балаң жаман болса -
көрінгеннің мазағы.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның өміріндегі үш ауыртпалықты қатар көрсетеді: шабысы баяу, жарамсыз ат — жол азабы; жаман жар — тіршіліктің тозығы; тәрбиесіз, өнегесіз бала — елге де, ата-анаға да ұят пен мазағы. Яғни, адамға серік болған нәрсенің сапасы төмен болса, ол жақсылық әкелмейді, қайта күнделікті өмірді қиындатады. Мақалдың астарында таңдаудың, тәрбиенің және жауапкершіліктің маңызы жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «ат» — тірлікке тірек, жолға жарайтын серік бейнесі. «Дүниенің азабы» деп қиналыс, бейнет мол өмір жағдайы айтылған. «Алғаның жаман болса» дегені тек жұбай туралы емес, отбасындағы сыйластық пен ортақ өмірдің сапасын білдіреді. Ал «балаң жаман болса» — тәрбие олқылығын, ата-ана беделінің төмендеуін аңғартады. «Көрінгеннің мазағы» — елге күлкі болу, абыройдан айырылу деген астарлы мағына береді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал кез келген таңдауға қатысты айтылады: өмірлік жар таңдауда, бала тәрбиесінде, тіпті қызметтес не серіктес таңдауда да. Мысалы, жауапкершілігі жоқ адаммен ортақ іс ашсаң, кейін жұмыс та жүрмей, жүйкең де тозады. Сондықтан мақал адамды серігін де, тәрбиесін де, таңдауын да ойлап жасауға шақырады.
dúnıeniń azaby,
Alǵanyń jaman bolsa -
bul dúnıeniń tozaǵy,
Balań jaman bolsa -
kóringenniń mazaǵy.