Жетім бала жасқаншақ,
Жетесіз бала мақтаншақ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Жетім бала көбіне өзіне сүйеніш аз болғандықтан, көпшілік алдында именшек, қысылшақ келеді. Ал жетесіз бала — тәрбиесі кем, ақылы толмаған, өзін-өзі артық көрсетіп, мақтанға жақын болады. Мақал тура мағынасында екі түрлі баланың мінезін салыстырады, ал астарлы мағынасында тәрбиенің, қамқорлықтың және ортаның адам болмысына әсерін аңғартады. Жетімдік баланың жүрегіне сақтық пен тартыншақтық ұялатады, ал жетесіздік мінезге желік пен дарақылық қосады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жасқаншақ» сөзі қорғансыздық пен сенімсіздікті білдіреді, яғни бала өз орнын табуға именеді. «Мақтаншақ» сөзі керісінше, ішкі әлсіздікті сыртқы паңдықпен жасыруды көрсетеді. Халық бұл екі бейнені қарама-қарсы қойып, мінездің шынайы бағасын ашады: бірінде — шегіну, екіншісінде — орынсыз көлгірсу бар.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-ана мен ұстазға баланы дұрыс тәрбиелеудің маңызын еске салады. Мысалы, бала отбасында жылы сөз естімей, үнемі сынға ұшыраса, ол тұйық болып өсуі мүмкін; ал шектен тыс еркелетілсе, өзін өзгеден жоғары ұстап, мақтанға салынады. Сондықтан балаға мейірім мен тәртіп қатар керек.
Jetesiz bala maqtanshaq.