Аталы жетім - арсыз жетім,
Аналы жетім - ерке жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетімдіктің екі түрлі халін салыстырады. Әкесі жоқ бала өмірде сүйеніштен, бағыттан айырылып, мінезі қаталданып, ар-ұяттан алыстауы мүмкін деген ой айтылады. Ал анасы жоқ бала көбіне еркелікке салынып, әлсіздеу, қорғансыз болып өседі деген астар бар. Яғни балаға әке де, ана да бірдей қажет: әке — тәртіп пен талаптың, ана — мейірім мен жылылықтың тірегі.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «аталы жетім» сөзі тек әкесіздікті емес, тәрбиелік тіреудің жоқтығын білдіреді. «Арсыз жетім» дегені — өмір тауқыметі қатайтып, ішкі тәрбие әлсіреген жанның бейнесі. Ал «аналы жетім» — ана мейірімінен қағылған, сондықтан қорғансыз, ерке, кейде шолжаң болып өсетін баланың көрінісі. Халық осылайша әке мен ананың бала тәрбиесіндегі орнын тең қояды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-ананың балаға беретін тәрбиесінің маңызын ескерту үшін қолданылады. Мысалы, ажырасқан отбасында бала тек материалдық қамқорлықпен емес, әке-шешенің тұрақты назары мен тәрбиесімен де өсуі керек. Бір ата-ана жетіспесе, бала мінезі мен болмысына әсер ететіні осы мақалдан аңғарылады.
Analy jetim - erke jetim.