Жаңбыр жаумаса , жер жетім ,
Ата қонысынан ауса , ел жетім ,
Жарынан айырылса , ер жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — жаңбыр болмаса, жер нәрсіз қалады; адам өз ата қонысынан айырылса, елдің рухы әлсірейді; ер азамат жарынан айрылса, жеке басы жетімсірейді. Астарлы мағынасы — әр нәрсенің өз тірегі, өз сәні, өз құты бар. Жерге жаңбыр қандай қажет болса, елге туған мекен мен жұрттың бірлігі сондай қажет; ерге сүйеніш, тірек болатын жардың орны бөлек. Сондықтан бұл сөз табиғаттың, елдің, отбасының қадірін түсінуге шақырады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жер жетім» деген тіркес жердің жансыз, қуатсыз күйін бейнелейді. «Ата қонысынан ауса, ел жетім» деуі — туған жерден айырылған халықтың тамыры қиылғандай күйін көрсетеді. «Жарынан айырылса, ер жетім» дегені — ер адамның ең жақын серігі, өмірлік сүйеніші жоғалғандағы ішкі бос қалуын білдіреді. Үш образ да жетімдік ұғымын тек адамға емес, жерге, елге, сезімге қатысты кең мағынада береді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал туған жерді, отбасын, сүйіспеншілікті қадірлеу керек екенін еске салады. Мысалы, ұзақ жыл шетелде не басқа қалада жүрген адам ауылына оралғанда, ата қоныстың маңызын бұрынғыдан да терең сезінуі мүмкін. Сол сияқты, отбасы қолдауы мен жарының жанашырлығы адамның өміріндегі үлкен тірек екенін ұқтырады.
Ata qonysynan aýsa , el jetim ,
Jarynan aıyrylsa , er jetim.