Жолаушы пірі - баба Қайып.
«Жолаушы пірі - баба Қайып.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Халық сенімінде әр кәсіптің, әр малдың пірі, яғни қолдаушы киесі болған. Мақал жолаушының пірі — Қайып баба дейді: жолға шыққан адамды сол көзге көрінбейтін киелі қамқоршы жебейді, адасса жол көрсетеді деп сенген. Сондықтан бұл сөз жолаушыға тілек ретінде, жолдағы қауіптен сақтанудың ырымы ретінде айтылған. Мақалдың мәні — жолдағы адам жалғыз емес, оны қорғайтын бір қамқор күш бар деген үміт.
Образдар мен теңеулер
Пір — халық түсінігінде бір кәсіпті, бір малды не жолды қолдайтын киелі қамқоршы; қазақ «қойдың пірі — Шопан ата, түйенің пірі — Ойсыл қара» деп әр малға иесін атаған. Қайып баба — жолаушымен байланыстырылған сондай киелі тұлға. Оның есімі «ғайып», яғни көзге көрінбейтін деген сөзге жақын естіледі, жолдағы жебеуші де көрінбей жүреді деп ұғынылуы мүмкін. Мақал қысқа анықтама түрінде құрылған, сондықтан ережедей естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреуді сапарға шығарып салғанда, жолдан аман оралғанда қарттар бата-тілек ретінде айтады. Ескі наным болғандықтан, діни тақырыптағы әңгімеде оны абайлап қолданған жөн. Әзіл үшін айтылмайды. Мысалы, атасы алыс сапарға аттанған немересіне: «Жолаушы пірі — баба Қайып деген, жолың болсын, хабарласып тұр».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда әже шетелге оқуға аттанған немересін шығарып салып, мақалды айтып, бетінен сүйді.
— Жүк тасушы жүргізуші ұзақ рейске шығарда, әкесі мақалды айтып, жол үстінде абай болуды тапсырды.