Күн жаумаса жер жетім,
Кемпірі өлген шал жетім.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: жерге жаңбыр жаумаса, топырақ қурап, тіршілік нәрсіз қалады; ал кемпірі өлген шал жалғыз қалып, көңілі жүдеп, өмірі мәнсізденеді. Астарлы мағынасы — әр нәрсенің өз сәні, өз ырысы, өз тірегі бар. Жер үшін жаңбыр қандай қажет болса, адам үшін де сүйеніш, жұбаныш, серік сондай керек. Мақал жалғыздықтың ауырлығын, айырылысудың қасіретін және бірліктің, қамқорлықтың қадірін білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы "күн жаумаса жер жетім" дегені — жаңбырсыз қалған жердің мүсәпір күйін көрсететін әсерлі образ. Жер мен жаңбырдың байланысы арқылы тіршіліктің тоқырауы бейнеленеді. Ал "кемпірі өлген шал жетім" деген жолда қарт адамның жары кеткен соңғы күйі айтылып, ерлі-зайыптының бір-біріне тірек екенін аңғартады. Мұнда "жетім" сөзі тек ата-анасыз қалған балаға емес, сүйеніші жоқ, жапанда қалған жанның халін білдіретін астарлы мағынада қолданылған.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал отбасындағы, қоғамдағы сүйіспеншілік пен қамқорлықтың маңызын еске салады. Мысалы, өмір бойы бірге жүрген қарттардың бірінің қайтыс болуы екіншісіне өте ауыр тиеді, сондықтан балалар мен жақындар оларға көбірек көңіл бөлуі керек. Сол сияқты жаңбырсыз егін шықпайтыны сияқты, адам да жылы қарым-қатынассыз рухани жүдеп қалады.
Kempiri ólgen shal jetim.